Skip to main content

1.1 Vektor Algebra — Nazariya

Hafta: 2 | Masalalar: 25 | Qiyinlik: ⭐⭐


Kirish

Vektor — bu kattalik (magnitude) va yo'nalishga ega bo'lgan fizik miqdor.

Robotika, dronlar va raketalarda vektorlar hamma joyda:

  • 🎯 Kuch vektori — motorning itarish yo'nalishi
  • 🎯 Tezlik vektori — dronning harakat yo'nalishi
  • 🎯 Joylashuv vektori — robotning 3D fazodagi pozitsiyasi

1. Vektor Tushunchasi

Skalyar vs Vektor

SkalyarVektor
Faqat kattalikKattalik + yo'nalish
Massa, temperatura, vaqtKuch, tezlik, tezlanish
m=5m = 5 kgF=(3,4,0)\vec{F} = (3, 4, 0) N

Belgilash

Vektorlarni belgilash usullari:

a,a,AB\vec{a}, \quad \mathbf{a}, \quad \overrightarrow{AB}

Komponentlar orqali (Dekart koordinatalari):

a=(ax,ay,az)=axi^+ayj^+azk^\vec{a} = (a_x, a_y, a_z) = a_x\hat{i} + a_y\hat{j} + a_z\hat{k}

Bu yerda i^,j^,k^\hat{i}, \hat{j}, \hat{k} — birlik vektorlar (x, y, z o'qlari bo'ylab).

Vektorning Uzunligi (Magnitudasi)

a=ax2+ay2+az2|\vec{a}| = \sqrt{a_x^2 + a_y^2 + a_z^2}
Misol

a=(3,4,0)\vec{a} = (3, 4, 0) uchun: a=32+42+02=25=5|\vec{a}| = \sqrt{3^2 + 4^2 + 0^2} = \sqrt{25} = 5

Birlik Vektor

Yo'nalishni saqlab, uzunligi 1 bo'lgan vektor:

a^=aa\hat{a} = \frac{\vec{a}}{|\vec{a}|}

2. Vektor Amallari

Qo'shish va Ayirish

a+b=(ax+bx,ay+by,az+bz)\vec{a} + \vec{b} = (a_x + b_x, a_y + b_y, a_z + b_z) ab=(axbx,ayby,azbz)\vec{a} - \vec{b} = (a_x - b_x, a_y - b_y, a_z - b_z)

Geometrik ma'no: Parallelogramm qoidasi

      b
/|
/ |
/ | a + b
a---+-----→

Skalyarga Ko'paytirish

ka=(kax,kay,kaz)k\vec{a} = (ka_x, ka_y, ka_z)
  • k>0k > 0 — yo'nalish saqlanadi, uzunlik kk marta o'zgaradi
  • k<0k < 0 — yo'nalish teskarisiga aylanadi

3. Skalyar Ko'paytma (Dot Product)

Ikki vektorning skalyar ko'paytmasi son qaytaradi:

ab=axbx+ayby+azbz\vec{a} \cdot \vec{b} = a_x b_x + a_y b_y + a_z b_z

Yoki burchak orqali:

ab=abcosθ\vec{a} \cdot \vec{b} = |\vec{a}||\vec{b}|\cos\theta

Xossalari

  1. Kommutativ: ab=ba\vec{a} \cdot \vec{b} = \vec{b} \cdot \vec{a}
  2. Distributiv: a(b+c)=ab+ac\vec{a} \cdot (\vec{b} + \vec{c}) = \vec{a} \cdot \vec{b} + \vec{a} \cdot \vec{c}
  3. O'zi bilan: aa=a2\vec{a} \cdot \vec{a} = |\vec{a}|^2

Perpendikulyarlik

Agar ab\vec{a} \perp \vec{b}, u holda:

ab=0\vec{a} \cdot \vec{b} = 0
Qo'llanilish
  • Ikki vektor orasidagi burchakni topish
  • Ish hisoblash: W=FdW = \vec{F} \cdot \vec{d}
  • Proyeksiya hisoblash

Burchakni Topish

cosθ=abab\cos\theta = \frac{\vec{a} \cdot \vec{b}}{|\vec{a}||\vec{b}|}
Misol

a=(1,2,3)\vec{a} = (1, 2, 3) va b=(4,5,6)\vec{b} = (4, -5, 6) orasidagi burchak:

ab=1(4)+2(5)+3(6)=410+18=12\vec{a} \cdot \vec{b} = 1(4) + 2(-5) + 3(6) = 4 - 10 + 18 = 12 a=1+4+9=14|\vec{a}| = \sqrt{1 + 4 + 9} = \sqrt{14} b=16+25+36=77|\vec{b}| = \sqrt{16 + 25 + 36} = \sqrt{77} cosθ=1214770.365\cos\theta = \frac{12}{\sqrt{14}\sqrt{77}} \approx 0.365 θ68.6°\theta \approx 68.6°


4. Vektor Ko'paytma (Cross Product)

Ikki vektorning vektor ko'paytmasi yangi vektor qaytaradi:

a×b=i^j^k^axayazbxbybz\vec{a} \times \vec{b} = \begin{vmatrix} \hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\ a_x & a_y & a_z \\ b_x & b_y & b_z \end{vmatrix}

Komponentlar:

a×b=(aybzazby,azbxaxbz,axbyaybx)\vec{a} \times \vec{b} = (a_y b_z - a_z b_y, \quad a_z b_x - a_x b_z, \quad a_x b_y - a_y b_x)

Xossalari

  1. Antikommutativ: a×b=(b×a)\vec{a} \times \vec{b} = -(\vec{b} \times \vec{a})
  2. Natija perpendikular: (a×b)a(\vec{a} \times \vec{b}) \perp \vec{a} va (a×b)b(\vec{a} \times \vec{b}) \perp \vec{b}
  3. Uzunligi: a×b=absinθ|\vec{a} \times \vec{b}| = |\vec{a}||\vec{b}|\sin\theta

O'ng Qo'l Qoidasi

a×b\vec{a} \times \vec{b} yo'nalishini aniqlash: barmoqlarni a\vec{a} dan b\vec{b} ga burish, bosh barmoq yo'nalishi natija.

Parallellik

Agar ab\vec{a} \parallel \vec{b}, u holda:

a×b=0\vec{a} \times \vec{b} = \vec{0}
Qo'llanilish
  • Moment hisoblash: τ=r×F\vec{\tau} = \vec{r} \times \vec{F}
  • Normal vektor topish (tekislikka perpendikular)
  • Uchburchak yuzini hisoblash: S=12a×bS = \frac{1}{2}|\vec{a} \times \vec{b}|
Misol

a=(2,3,4)\vec{a} = (2, 3, 4) va b=(5,6,7)\vec{b} = (5, 6, 7):

a×b=(3746,4527,2635)\vec{a} \times \vec{b} = (3 \cdot 7 - 4 \cdot 6, \quad 4 \cdot 5 - 2 \cdot 7, \quad 2 \cdot 6 - 3 \cdot 5) =(2124,2014,1215)=(3,6,3)= (21 - 24, \quad 20 - 14, \quad 12 - 15) = (-3, 6, -3)


5. Proyeksiya

a\vec{a} ning b\vec{b} ustiga proyeksiyasi:

Skalyar proyeksiya

projba=abb\text{proj}_{\vec{b}}\vec{a} = \frac{\vec{a} \cdot \vec{b}}{|\vec{b}|}

Vektor proyeksiya

projba=abb2b\text{proj}_{\vec{b}}\vec{a} = \frac{\vec{a} \cdot \vec{b}}{|\vec{b}|^2}\vec{b}
Qo'llanilish

Robotikada: kuchning ma'lum yo'nalish bo'yicha komponenti


6. Koordinata Tizimlari

Dekart (Cartesian)

r=xi^+yj^+zk^\vec{r} = x\hat{i} + y\hat{j} + z\hat{k}

Silindr (Cylindrical)

r=(ρ,ϕ,z)\vec{r} = (\rho, \phi, z)

O'tish formulalari:

x=ρcosϕ,y=ρsinϕ,z=zx = \rho\cos\phi, \quad y = \rho\sin\phi, \quad z = z

Sferik (Spherical)

r=(r,θ,ϕ)\vec{r} = (r, \theta, \phi)

O'tish formulalari:

x=rsinθcosϕ,y=rsinθsinϕ,z=rcosθx = r\sin\theta\cos\phi, \quad y = r\sin\theta\sin\phi, \quad z = r\cos\theta
Qo'llanilish
  • Dekart: Robot qo'llari, CNC
  • Silindr: Aylanuvchi tizimlar
  • Sferik: Radar, dron kamerasi yo'nalishi

7. Aralash Ko'paytma (Scalar Triple Product)

Uch vektor uchun:

a(b×c)=axayazbxbybzcxcycz\vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) = \begin{vmatrix} a_x & a_y & a_z \\ b_x & b_y & b_z \\ c_x & c_y & c_z \end{vmatrix}

Geometrik ma'no: Parallelepiped hajmi


8. Robotikada Qo'llanilish

Misollar

1. Robot qo'lining oxirgi nuqtasi (End Effector):

# Pozitsiya vektori
position = np.array([0.5, 0.3, 0.8]) # metrda

2. Kuch va moment:

τ=r×F\vec{\tau} = \vec{r} \times \vec{F}

Bu yerda r\vec{r} — aylanish markazidan kuchgacha vektor.

3. Dronning tezlik vektori:

v=vxi^+vyj^+vzk^\vec{v} = v_x\hat{i} + v_y\hat{j} + v_z\hat{k}

4. GPS koordinatalari aylanishi: Sferik → Dekart transformatsiya


Xulosa

TushunchaFormulaNatija
Uzunlika=ax2+ay2+az2\|\vec{a}\| = \sqrt{a_x^2 + a_y^2 + a_z^2}Skalyar
Dot productab=axbx+ayby+azbz\vec{a} \cdot \vec{b} = a_xb_x + a_yb_y + a_zb_zSkalyar
Cross producta×b\vec{a} \times \vec{b}Vektor
Burchakcosθ=abab\cos\theta = \frac{\vec{a} \cdot \vec{b}}{\|\vec{a}\|\|\vec{b}\|}Skalyar
Proyeksiyaprojba=abb2b\text{proj}_{\vec{b}}\vec{a} = \frac{\vec{a} \cdot \vec{b}}{\|\vec{b}\|^2}\vec{b}Vektor

Keyingi Qadam

📝 Masalalar — 25 ta masala yeching!