1.3 Trigonometriya — Nazariya
Hafta: 2 | Masalalar: 25 | Qiyinlik: ⭐⭐
Kirish
Trigonometriya — burchaklar va uchburchaklar bilan ishlaydigan matematika bo'limi. Robotika va dronlarda:
- 🤖 Robot qo'llari — bo'g'in burchaklari
- 🚁 Dron yo'nalishi — Euler burchaklari (roll, pitch, yaw)
- 🚀 Raketa navigatsiyasi — burchak hisoblash
- 📐 Sensor kalibrlash — burchak o'zgarishlari
1. Asosiy Trigonometrik Funksiyalar
To'g'ri burchakli uchburchakda
/|
/ |
c / | a (qarama-qarshi)
/ |
/θ___|
b (yonidagi)
sinθ=ca=gipotenuzaqarama-qarshi
cosθ=cb=gipotenuzayonidagi
tanθ=ba=cosθsinθ
Qo'shimcha funksiyalar
cotθ=tanθ1=sinθcosθ
secθ=cosθ1
cscθ=sinθ1
2. Birlik Aylana
Radius 1 bo'lgan aylana:
x=cosθ,y=sinθ
Asosiy qiymatlar
| θ (gradus) | θ (radian) | sin θ | cos θ | tan θ |
|---|
| 0° | 0 | 0 | 1 | 0 |
| 30° | π/6 | 1/2 | √3/2 | √3/3 |
| 45° | π/4 | √2/2 | √2/2 | 1 |
| 60° | π/3 | √3/2 | 1/2 | √3 |
| 90° | π/2 | 1 | 0 | ∞ |
| 180° | π | 0 | -1 | 0 |
| 270° | 3π/2 | -1 | 0 | ∞ |
| 360° | 2π | 0 | 1 | 0 |
Radian va Gradus
θrad=θdeg×180π
θdeg=θrad×π180
3. Asosiy Trigonometrik Tengliklar
Pifagor tengligi
sin2θ+cos2θ=1
1+tan2θ=sec2θ
1+cot2θ=csc2θ
Juftlik xossalari
sin(−θ)=−sinθ(toq funksiya)
cos(−θ)=cosθ(juft funksiya)
tan(−θ)=−tanθ(toq funksiya)
Ko'shimcha burchak
sin(90°−θ)=cosθ
cos(90°−θ)=sinθ
tan(90°−θ)=cotθ
Sinuslar
sin(α+β)=sinαcosβ+cosαsinβ
sin(α−β)=sinαcosβ−cosαsinβ
Kosinuslar
cos(α+β)=cosαcosβ−sinαsinβ
cos(α−β)=cosαcosβ+sinαsinβ
Tangenslar
tan(α+β)=1−tanαtanβtanα+tanβ
tan(α−β)=1+tanαtanβtanα−tanβ
sin(2θ)=2sinθcosθ
cos(2θ)=cos2θ−sin2θ=2cos2θ−1=1−2sin2θ
tan(2θ)=1−tan2θ2tanθ
Yarim burchak
sin2θ=±21−cosθ
cos2θ=±21+cosθ
6. Uchburchak Teoremalari
Sinus Teoremasi
Ixtiyoriy uchburchak uchun:
sinAa=sinBb=sinCc=2R
Bu yerda R — tashqi aylana radiusi.
Qo'llanilish: Ikkita burchak va bitta tomon ma'lum bo'lganda.
Kosinus Teoremasi
c2=a2+b2−2abcosC
cosC=2aba2+b2−c2
Qo'llanilish: Uchta tomon yoki ikkita tomon va orasidagi burchak ma'lum bo'lganda.
S=21absinC
S=s(s−a)(s−b)(s−c)(Geron formulasi)
Bu yerda s=2a+b+c — yarim perimetr.
7. Teskari Trigonometrik Funksiyalar
Ta'riflar
θ=arcsin(x)⇔sinθ=x,θ∈[−2π,2π]
θ=arccos(x)⇔cosθ=x,θ∈[0,π]
θ=arctan(x)⇔tanθ=x,θ∈(−2π,2π)
atan2 funksiyasi
Robotikada eng ko'p ishlatiladigan:
θ=atan2(y,x)
Bu funksiya to'liq (−π,π] oralig'ida to'g'ri burchakni qaytaradi:
| Chorak | x | y | atan2(y,x) |
|---|
| I | + | + | 0 dan π/2 |
| II | - | + | π/2 dan π |
| III | - | - | -π dan -π/2 |
| IV | + | - | -π/2 dan 0 |
Robotikada arctan(y/x) emas, atan2(y, x) ishlating!
8. Euler Burchaklari
Ta'rif
Uch burchak orqali 3D yo'nalishni ifodalash:
- Roll (φ) — X o'qi atrofida aylanish
- Pitch (θ) — Y o'qi atrofida aylanish
- Yaw (ψ) — Z o'qi atrofida aylanish
Aylanish matritsasidan Euler burchaklariga
ZYX konvensiya (Tait-Bryan):
R=Rz(ψ)Ry(θ)Rx(ϕ)
R=cψcθsψcθ−sθcψsθsϕ−sψcϕsψsθsϕ+cψcϕcθsϕcψsθcϕ+sψsϕsψsθcϕ−cψsϕcθcϕ
Bu yerda c=cos, s=sin.
Matritsadan burchaklarni ajratib olish
θ=arcsin(−r31)
ϕ=atan2(r32,r33)
ψ=atan2(r21,r11)
θ=±90° da gimbal lock muammosi yuzaga keladi — bir daraja erkinlik yo'qoladi.
9. Robotikada Qo'llanilish
Robot qo'li burchaklari
Inverse kinematics — maqsad pozitsiyadan burchaklarni topish:
θ2
L2 /
/
●
/
/ θ1
●------→ x
2 bo'g'inli robot uchun:
x=L1cosθ1+L2cos(θ1+θ2)
y=L1sinθ1+L2sin(θ1+θ2)
Inverse:
cosθ2=2L1L2x2+y2−L12−L22
θ1=atan2(y,x)−atan2(L2sinθ2,L1+L2cosθ2)
Dron pozitsiyasi
GPS koordinatalardan burchak:
bearing=atan2(sin(Δλ)cosϕ2,cosϕ1sinϕ2−sinϕ1cosϕ2cos(Δλ))
Xulosa
| Formula | Qo'llanilish |
|---|
| sin2+cos2=1 | Asosiy tenglik |
| sin(α+β) | Burchak qo'shish |
| Kosinus teoremasi | Masofa hisoblash |
| atan2(y, x) | Burchak aniqlash |
| Euler burchaklari | 3D yo'nalish |
Keyingi Qadam
📝 Masalalar — 25 ta masala yeching!