Skip to main content

1.3 Trigonometriya — Nazariya

Hafta: 2 | Masalalar: 25 | Qiyinlik: ⭐⭐


Kirish

Trigonometriya — burchaklar va uchburchaklar bilan ishlaydigan matematika bo'limi. Robotika va dronlarda:

  • 🤖 Robot qo'llari — bo'g'in burchaklari
  • 🚁 Dron yo'nalishi — Euler burchaklari (roll, pitch, yaw)
  • 🚀 Raketa navigatsiyasi — burchak hisoblash
  • 📐 Sensor kalibrlash — burchak o'zgarishlari

1. Asosiy Trigonometrik Funksiyalar

To'g'ri burchakli uchburchakda

        /|
/ |
c / | a (qarama-qarshi)
/ |
/θ___|
b (yonidagi)
sinθ=ac=qarama-qarshigipotenuza\sin\theta = \frac{a}{c} = \frac{\text{qarama-qarshi}}{\text{gipotenuza}} cosθ=bc=yonidagigipotenuza\cos\theta = \frac{b}{c} = \frac{\text{yonidagi}}{\text{gipotenuza}} tanθ=ab=sinθcosθ\tan\theta = \frac{a}{b} = \frac{\sin\theta}{\cos\theta}

Qo'shimcha funksiyalar

cotθ=1tanθ=cosθsinθ\cot\theta = \frac{1}{\tan\theta} = \frac{\cos\theta}{\sin\theta} secθ=1cosθ\sec\theta = \frac{1}{\cos\theta} cscθ=1sinθ\csc\theta = \frac{1}{\sin\theta}

2. Birlik Aylana

Radius 1 bo'lgan aylana:

x=cosθ,y=sinθx = \cos\theta, \quad y = \sin\theta

Asosiy qiymatlar

θ (gradus)θ (radian)sin θcos θtan θ
0010
30°π/61/2√3/2√3/3
45°π/4√2/2√2/21
60°π/3√3/21/2√3
90°π/210
180°π0-10
270°3π/2-10
360°010

Radian va Gradus

θrad=θdeg×π180\theta_{rad} = \theta_{deg} \times \frac{\pi}{180} θdeg=θrad×180π\theta_{deg} = \theta_{rad} \times \frac{180}{\pi}

3. Asosiy Trigonometrik Tengliklar

Pifagor tengligi

sin2θ+cos2θ=1\sin^2\theta + \cos^2\theta = 1 1+tan2θ=sec2θ1 + \tan^2\theta = \sec^2\theta 1+cot2θ=csc2θ1 + \cot^2\theta = \csc^2\theta

Juftlik xossalari

sin(θ)=sinθ(toq funksiya)\sin(-\theta) = -\sin\theta \quad \text{(toq funksiya)} cos(θ)=cosθ(juft funksiya)\cos(-\theta) = \cos\theta \quad \text{(juft funksiya)} tan(θ)=tanθ(toq funksiya)\tan(-\theta) = -\tan\theta \quad \text{(toq funksiya)}

Ko'shimcha burchak

sin(90°θ)=cosθ\sin(90° - \theta) = \cos\theta cos(90°θ)=sinθ\cos(90° - \theta) = \sin\theta tan(90°θ)=cotθ\tan(90° - \theta) = \cot\theta

4. Yig'indi va Ayirma Formulalari

Sinuslar

sin(α+β)=sinαcosβ+cosαsinβ\sin(\alpha + \beta) = \sin\alpha\cos\beta + \cos\alpha\sin\beta sin(αβ)=sinαcosβcosαsinβ\sin(\alpha - \beta) = \sin\alpha\cos\beta - \cos\alpha\sin\beta

Kosinuslar

cos(α+β)=cosαcosβsinαsinβ\cos(\alpha + \beta) = \cos\alpha\cos\beta - \sin\alpha\sin\beta cos(αβ)=cosαcosβ+sinαsinβ\cos(\alpha - \beta) = \cos\alpha\cos\beta + \sin\alpha\sin\beta

Tangenslar

tan(α+β)=tanα+tanβ1tanαtanβ\tan(\alpha + \beta) = \frac{\tan\alpha + \tan\beta}{1 - \tan\alpha\tan\beta} tan(αβ)=tanαtanβ1+tanαtanβ\tan(\alpha - \beta) = \frac{\tan\alpha - \tan\beta}{1 + \tan\alpha\tan\beta}

5. Ikkilangan Burchak Formulalari

sin(2θ)=2sinθcosθ\sin(2\theta) = 2\sin\theta\cos\theta cos(2θ)=cos2θsin2θ=2cos2θ1=12sin2θ\cos(2\theta) = \cos^2\theta - \sin^2\theta = 2\cos^2\theta - 1 = 1 - 2\sin^2\theta tan(2θ)=2tanθ1tan2θ\tan(2\theta) = \frac{2\tan\theta}{1 - \tan^2\theta}

Yarim burchak

sinθ2=±1cosθ2\sin\frac{\theta}{2} = \pm\sqrt{\frac{1 - \cos\theta}{2}} cosθ2=±1+cosθ2\cos\frac{\theta}{2} = \pm\sqrt{\frac{1 + \cos\theta}{2}}

6. Uchburchak Teoremalari

Sinus Teoremasi

Ixtiyoriy uchburchak uchun:

asinA=bsinB=csinC=2R\frac{a}{\sin A} = \frac{b}{\sin B} = \frac{c}{\sin C} = 2R

Bu yerda RR — tashqi aylana radiusi.

Qo'llanilish: Ikkita burchak va bitta tomon ma'lum bo'lganda.

Kosinus Teoremasi

c2=a2+b22abcosCc^2 = a^2 + b^2 - 2ab\cos C cosC=a2+b2c22ab\cos C = \frac{a^2 + b^2 - c^2}{2ab}

Qo'llanilish: Uchta tomon yoki ikkita tomon va orasidagi burchak ma'lum bo'lganda.

Yuza formulalari

S=12absinCS = \frac{1}{2}ab\sin C S=s(sa)(sb)(sc)(Geron formulasi)S = \sqrt{s(s-a)(s-b)(s-c)} \quad \text{(Geron formulasi)}

Bu yerda s=a+b+c2s = \frac{a+b+c}{2} — yarim perimetr.


7. Teskari Trigonometrik Funksiyalar

Ta'riflar

θ=arcsin(x)sinθ=x,θ[π2,π2]\theta = \arcsin(x) \Leftrightarrow \sin\theta = x, \quad \theta \in [-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}] θ=arccos(x)cosθ=x,θ[0,π]\theta = \arccos(x) \Leftrightarrow \cos\theta = x, \quad \theta \in [0, \pi] θ=arctan(x)tanθ=x,θ(π2,π2)\theta = \arctan(x) \Leftrightarrow \tan\theta = x, \quad \theta \in (-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2})

atan2 funksiyasi

Robotikada eng ko'p ishlatiladigan:

θ=atan2(y,x)\theta = \text{atan2}(y, x)

Bu funksiya to'liq (π,π](-\pi, \pi] oralig'ida to'g'ri burchakni qaytaradi:

Chorakxyatan2(y,x)
I++0 dan π/2
II-+π/2 dan π
III---π dan -π/2
IV+--π/2 dan 0
Muhim

Robotikada arctan(y/x) emas, atan2(y, x) ishlating!


8. Euler Burchaklari

Ta'rif

Uch burchak orqali 3D yo'nalishni ifodalash:

  • Roll (φ) — X o'qi atrofida aylanish
  • Pitch (θ) — Y o'qi atrofida aylanish
  • Yaw (ψ) — Z o'qi atrofida aylanish

Aylanish matritsasidan Euler burchaklariga

ZYX konvensiya (Tait-Bryan):

R=Rz(ψ)Ry(θ)Rx(ϕ)R = R_z(\psi) R_y(\theta) R_x(\phi) R=[cψcθcψsθsϕsψcϕcψsθcϕ+sψsϕsψcθsψsθsϕ+cψcϕsψsθcϕcψsϕsθcθsϕcθcϕ]R = \begin{bmatrix} c_\psi c_\theta & c_\psi s_\theta s_\phi - s_\psi c_\phi & c_\psi s_\theta c_\phi + s_\psi s_\phi \\ s_\psi c_\theta & s_\psi s_\theta s_\phi + c_\psi c_\phi & s_\psi s_\theta c_\phi - c_\psi s_\phi \\ -s_\theta & c_\theta s_\phi & c_\theta c_\phi \end{bmatrix}

Bu yerda c=cosc = \cos, s=sins = \sin.

Matritsadan burchaklarni ajratib olish

θ=arcsin(r31)\theta = \arcsin(-r_{31}) ϕ=atan2(r32,r33)\phi = \text{atan2}(r_{32}, r_{33}) ψ=atan2(r21,r11)\psi = \text{atan2}(r_{21}, r_{11})
Gimbal Lock

θ=±90°\theta = \pm 90° da gimbal lock muammosi yuzaga keladi — bir daraja erkinlik yo'qoladi.


9. Robotikada Qo'llanilish

Robot qo'li burchaklari

Inverse kinematics — maqsad pozitsiyadan burchaklarni topish:

         θ2
L2 /
/

/
/ θ1
●------→ x

2 bo'g'inli robot uchun:

x=L1cosθ1+L2cos(θ1+θ2)x = L_1\cos\theta_1 + L_2\cos(\theta_1 + \theta_2) y=L1sinθ1+L2sin(θ1+θ2)y = L_1\sin\theta_1 + L_2\sin(\theta_1 + \theta_2)

Inverse:

cosθ2=x2+y2L12L222L1L2\cos\theta_2 = \frac{x^2 + y^2 - L_1^2 - L_2^2}{2L_1L_2} θ1=atan2(y,x)atan2(L2sinθ2,L1+L2cosθ2)\theta_1 = \text{atan2}(y, x) - \text{atan2}(L_2\sin\theta_2, L_1 + L_2\cos\theta_2)

Dron pozitsiyasi

GPS koordinatalardan burchak:

bearing=atan2(sin(Δλ)cosϕ2,cosϕ1sinϕ2sinϕ1cosϕ2cos(Δλ))\text{bearing} = \text{atan2}(\sin(\Delta\lambda)\cos\phi_2, \cos\phi_1\sin\phi_2 - \sin\phi_1\cos\phi_2\cos(\Delta\lambda))

Xulosa

FormulaQo'llanilish
sin2+cos2=1\sin^2 + \cos^2 = 1Asosiy tenglik
sin(α+β)\sin(\alpha+\beta)Burchak qo'shish
Kosinus teoremasiMasofa hisoblash
atan2(y, x)Burchak aniqlash
Euler burchaklari3D yo'nalish

Keyingi Qadam

📝 Masalalar — 25 ta masala yeching!