Skip to main content

📐 Integral Hisob — Nazariya

Kirish

Integral hisob — differensial hisobning teskari amali. Robotika, dronlar va raketalar uchun masofa, ish, energiya va boshqa kumulyativ kattaliklar hisoblashda zarur.

1. Aniqmas Integral (Indefinite Integral)

Ta'rif

F(x)F(x) funksiya f(x)f(x) ning antiderivativi (primitive funksiya), agar:

F(x)=f(x)F'(x) = f(x)

Aniqmas integral:

f(x)dx=F(x)+C\int f(x) \, dx = F(x) + C

bu yerda CC — integrallash konstantasi.

Asosiy integrallar

Funksiya f(x)f(x)Integral f(x)dx\int f(x)dx
xnx^n (n1n \neq -1)xn+1n+1+C\frac{x^{n+1}}{n+1} + C
1x\frac{1}{x}$\ln
exe^xex+Ce^x + C
axa^xaxlna+C\frac{a^x}{\ln a} + C
sinx\sin xcosx+C-\cos x + C
cosx\cos xsinx+C\sin x + C
sec2x\sec^2 xtanx+C\tan x + C
csc2x\csc^2 xcotx+C-\cot x + C
11x2\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}arcsinx+C\arcsin x + C
11+x2\frac{1}{1+x^2}arctanx+C\arctan x + C

2. Integrallash qoidalari

Asosiy qoidalar

1. Konstanta: kf(x)dx=kf(x)dx\int k \cdot f(x) \, dx = k \int f(x) \, dx

2. Yig'indi: [f(x)+g(x)]dx=f(x)dx+g(x)dx\int [f(x) + g(x)] \, dx = \int f(x) \, dx + \int g(x) \, dx

3. Chiziqlilik: [af(x)+bg(x)]dx=af(x)dx+bg(x)dx\int [af(x) + bg(x)] \, dx = a\int f(x) \, dx + b\int g(x) \, dx

3. Integrallash usullari

3.1 Almashtiruv usuli (Substitution)

Agar u=g(x)u = g(x) bo'lsa:

f(g(x))g(x)dx=f(u)du\int f(g(x)) \cdot g'(x) \, dx = \int f(u) \, du

Misol

2xex2dx\int 2x \cdot e^{x^2} dx

u=x2u = x^2, du=2xdxdu = 2x \, dx

eudu=eu+C=ex2+C\int e^u \, du = e^u + C = e^{x^2} + C

3.2 Qismlab integrallash (Integration by Parts)

udv=uvvdu\int u \, dv = uv - \int v \, du

LIATE qoidasiuu ni tanlash tartibi:

  • Logarifm: lnx\ln x
  • Inverse trig: arctanx\arctan x, arcsinx\arcsin x
  • Algebraik: xnx^n, polinomlar
  • Trigonometrik: sinx\sin x, cosx\cos x
  • Eksponensial: exe^x
Misol

xexdx\int x \cdot e^x dx

u=xu = x, dv=exdxdv = e^x dx du=dxdu = dx, v=exv = e^x

xexdx=xexexdx=xexex+C=ex(x1)+C\int x e^x dx = xe^x - \int e^x dx = xe^x - e^x + C = e^x(x-1) + C

3.3 Trigonometrik almashtiruv

IfodaAlmashtiruv
a2x2\sqrt{a^2 - x^2}x=asinθx = a\sin\theta
a2+x2\sqrt{a^2 + x^2}x=atanθx = a\tan\theta
x2a2\sqrt{x^2 - a^2}x=asecθx = a\sec\theta

3.4 Qisman kasr usuli (Partial Fractions)

Ratsional funksiyalar uchun:

P(x)Q(x)=Axa+Bxb+...\frac{P(x)}{Q(x)} = \frac{A}{x-a} + \frac{B}{x-b} + ...

4. Aniq Integral (Definite Integral)

Ta'rif

abf(x)dx=F(b)F(a)\int_a^b f(x) \, dx = F(b) - F(a)

bu yerda F(x)F(x)f(x)f(x) ning antiderivativi.

Geometrik ma'no

Aniq integral — egri chiziq ostidagi yuza:

    y
| _____
| / \
| / \ ← f(x)
| / yuza \
| /___________\
+-----|-----|----→ x
a b

Yuza=abf(x)dx\text{Yuza} = \int_a^b f(x) \, dx

Xossalar

  1. Chegaralarni almashtirish: abf(x)dx=baf(x)dx\int_a^b f(x) \, dx = -\int_b^a f(x) \, dx

  2. Qo'shish: abf(x)dx+bcf(x)dx=acf(x)dx\int_a^b f(x) \, dx + \int_b^c f(x) \, dx = \int_a^c f(x) \, dx

  3. Chiziqlilik: ab[cf(x)+dg(x)]dx=cabf(x)dx+dabg(x)dx\int_a^b [cf(x) + dg(x)] \, dx = c\int_a^b f(x) \, dx + d\int_a^b g(x) \, dx

5. Hisob asosiy teoremasi

Birinchi qism

Agar ff uzluksiz bo'lsa:

ddxaxf(t)dt=f(x)\frac{d}{dx}\int_a^x f(t) \, dt = f(x)

Ikkinchi qism (Newton-Leibniz)

abf(x)dx=F(b)F(a)\int_a^b f(x) \, dx = F(b) - F(a)

6. Yuzalar va hajmlar

Egri chiziqlar orasidagi yuza

A=abf(x)g(x)dxA = \int_a^b |f(x) - g(x)| \, dx

Aylanish jismi hajmi

X o'qi atrofida: V=πab[f(x)]2dxV = \pi \int_a^b [f(x)]^2 \, dx

Disk usuli: V=πab[R(x)2r(x)2]dxV = \pi \int_a^b [R(x)^2 - r(x)^2] \, dx

Yoy uzunligi

L=ab1+[f(x)]2dxL = \int_a^b \sqrt{1 + [f'(x)]^2} \, dx

7. Noto'g'ri integrallar

Cheksiz chegaralar

af(x)dx=limbabf(x)dx\int_a^\infty f(x) \, dx = \lim_{b \to \infty} \int_a^b f(x) \, dx

Uzilish nuqtasi

Agar f(x)f(x) x=cx = c da uzilsa:

abf(x)dx=limϵ0+[acϵ+c+ϵb]\int_a^b f(x) \, dx = \lim_{\epsilon \to 0^+} \left[\int_a^{c-\epsilon} + \int_{c+\epsilon}^b\right]

8. Ko'p o'lchovli integrallar

Ikki karrali integral

Rf(x,y)dA=abcdf(x,y)dydx\iint_R f(x, y) \, dA = \int_a^b \int_{c}^{d} f(x, y) \, dy \, dx

Uch karrali integral

Vf(x,y,z)dV\iiint_V f(x, y, z) \, dV

Polar koordinatalar

f(r,θ)rdrdθ\iint f(r, \theta) \, r \, dr \, d\theta

9. Fizik qo'llanmalar

Ish (Work)

O'zgaruvchan kuch bajargan ish:

W=abF(x)dxW = \int_a^b F(x) \, dx

Impuls

J=t1t2F(t)dt=ΔpJ = \int_{t_1}^{t_2} F(t) \, dt = \Delta p

Massa markazi

xˉ=xρ(x)dxρ(x)dx\bar{x} = \frac{\int x \cdot \rho(x) \, dx}{\int \rho(x) \, dx}

Inersiya momenti

I=r2dmI = \int r^2 \, dm

10. Robotika va raketada qo'llanish

Tezlikdan masofa

s=t0t1v(t)dts = \int_{t_0}^{t_1} v(t) \, dt

Tezlanishdan tezlik

v=v0+t0t1a(t)dtv = v_0 + \int_{t_0}^{t_1} a(t) \, dt

Raketa massasi

m(t)=m00tm˙(τ)dτm(t) = m_0 - \int_0^t \dot{m}(\tau) \, d\tau

PID integral termi

uI=Ki0te(τ)dτu_I = K_i \int_0^t e(\tau) \, d\tau

Energiya sarfi

E=0TP(t)dtE = \int_0^T P(t) \, dt

11. Raqamli integrallash

Trapetsiya qoidasi

abf(x)dxh2[f(a)+2f(x1)+...+2f(xn1)+f(b)]\int_a^b f(x) \, dx \approx \frac{h}{2}[f(a) + 2f(x_1) + ... + 2f(x_{n-1}) + f(b)]

Simpson qoidasi

abf(x)dxh3[f(a)+4f(x1)+2f(x2)+4f(x3)+...+f(b)]\int_a^b f(x) \, dx \approx \frac{h}{3}[f(a) + 4f(x_1) + 2f(x_2) + 4f(x_3) + ... + f(b)]

Xulosa

Integral hisob asoslari:

  • ✅ Aniqmas va aniq integrallar
  • ✅ Integrallash usullari (almashtiruv, qismlab)
  • ✅ Yuzalar va hajmlar
  • ✅ Noto'g'ri integrallar
  • ✅ Fizik qo'llanmalar
  • ✅ Raqamli integrallash