1.1 Vektor Algebra — Masalalar
Jami: 25 ta | Yechim bilan: ✅
📊 Qiyinlik Darajalari
⭐⭐ Asosiy (1-8)
⭐⭐⭐ O'rtacha (9-17)
⭐⭐⭐⭐ Murakkab (18-25)
Asosiy Masalalar (1-8)
Masala 1 ⭐⭐
a ⃗ = ( 3 , − 2 , 5 ) \vec{a} = (3, -2, 5) a = ( 3 , − 2 , 5 ) va b ⃗ = ( − 1 , 4 , 2 ) \vec{b} = (-1, 4, 2) b = ( − 1 , 4 , 2 ) vektorlar berilgan.
Toping:
a) a ⃗ + b ⃗ \vec{a} + \vec{b} a + b
b) a ⃗ − b ⃗ \vec{a} - \vec{b} a − b
c) 2 a ⃗ + 3 b ⃗ 2\vec{a} + 3\vec{b} 2 a + 3 b
Yechim a) a ⃗ + b ⃗ = ( 3 − 1 , − 2 + 4 , 5 + 2 ) = ( 2 , 2 , 7 ) \vec{a} + \vec{b} = (3-1, -2+4, 5+2) = (2, 2, 7) a + b = ( 3 − 1 , − 2 + 4 , 5 + 2 ) = ( 2 , 2 , 7 )
b) a ⃗ − b ⃗ = ( 3 − ( − 1 ) , − 2 − 4 , 5 − 2 ) = ( 4 , − 6 , 3 ) \vec{a} - \vec{b} = (3-(-1), -2-4, 5-2) = (4, -6, 3) a − b = ( 3 − ( − 1 ) , − 2 − 4 , 5 − 2 ) = ( 4 , − 6 , 3 )
c) 2 a ⃗ + 3 b ⃗ = 2 ( 3 , − 2 , 5 ) + 3 ( − 1 , 4 , 2 ) 2\vec{a} + 3\vec{b} = 2(3, -2, 5) + 3(-1, 4, 2) 2 a + 3 b = 2 ( 3 , − 2 , 5 ) + 3 ( − 1 , 4 , 2 )
= ( 6 , − 4 , 10 ) + ( − 3 , 12 , 6 ) = ( 3 , 8 , 16 ) = (6, -4, 10) + (-3, 12, 6) = (3, 8, 16) = ( 6 , − 4 , 10 ) + ( − 3 , 12 , 6 ) = ( 3 , 8 , 16 )
Masala 2 ⭐⭐
v ⃗ = ( 4 , 3 , 0 ) \vec{v} = (4, 3, 0) v = ( 4 , 3 , 0 ) vektorning uzunligini va birlik vektorini toping.
Yechim Uzunlik:
∣ v ⃗ ∣ = 4 2 + 3 2 + 0 2 = 16 + 9 = 25 = 5 |\vec{v}| = \sqrt{4^2 + 3^2 + 0^2} = \sqrt{16 + 9} = \sqrt{25} = 5 ∣ v ∣ = 4 2 + 3 2 + 0 2 = 16 + 9 = 25 = 5
Birlik vektor:
v ^ = v ⃗ ∣ v ⃗ ∣ = 1 5 ( 4 , 3 , 0 ) = ( 0.8 , 0.6 , 0 ) \hat{v} = \frac{\vec{v}}{|\vec{v}|} = \frac{1}{5}(4, 3, 0) = (0.8, 0.6, 0) v ^ = ∣ v ∣ v = 5 1 ( 4 , 3 , 0 ) = ( 0.8 , 0.6 , 0 )
Masala 3 ⭐⭐
a ⃗ = ( 2 , 1 , − 1 ) \vec{a} = (2, 1, -1) a = ( 2 , 1 , − 1 ) va b ⃗ = ( 1 , − 1 , 2 ) \vec{b} = (1, -1, 2) b = ( 1 , − 1 , 2 ) uchun skalyar ko'paytmani hisoblang.
Yechim a ⃗ ⋅ b ⃗ = 2 ( 1 ) + 1 ( − 1 ) + ( − 1 ) ( 2 ) = 2 − 1 − 2 = − 1 \vec{a} \cdot \vec{b} = 2(1) + 1(-1) + (-1)(2) = 2 - 1 - 2 = -1 a ⋅ b = 2 ( 1 ) + 1 ( − 1 ) + ( − 1 ) ( 2 ) = 2 − 1 − 2 = − 1
Masala 4 ⭐⭐
a ⃗ = ( 1 , 2 , 3 ) \vec{a} = (1, 2, 3) a = ( 1 , 2 , 3 ) va b ⃗ = ( 4 , 5 , 6 ) \vec{b} = (4, 5, 6) b = ( 4 , 5 , 6 ) vektorlar orasidagi burchakni toping.
Yechim a ⃗ ⋅ b ⃗ = 1 ( 4 ) + 2 ( 5 ) + 3 ( 6 ) = 4 + 10 + 18 = 32 \vec{a} \cdot \vec{b} = 1(4) + 2(5) + 3(6) = 4 + 10 + 18 = 32 a ⋅ b = 1 ( 4 ) + 2 ( 5 ) + 3 ( 6 ) = 4 + 10 + 18 = 32
∣ a ⃗ ∣ = 1 + 4 + 9 = 14 |\vec{a}| = \sqrt{1 + 4 + 9} = \sqrt{14} ∣ a ∣ = 1 + 4 + 9 = 14
∣ b ⃗ ∣ = 16 + 25 + 36 = 77 |\vec{b}| = \sqrt{16 + 25 + 36} = \sqrt{77} ∣ b ∣ = 16 + 25 + 36 = 77
cos θ = 32 14 ⋅ 77 = 32 1078 ≈ 0.974 \cos\theta = \frac{32}{\sqrt{14} \cdot \sqrt{77}} = \frac{32}{\sqrt{1078}} \approx 0.974 cos θ = 14 ⋅ 77 32 = 1078 32 ≈ 0.974
θ = arccos ( 0.974 ) ≈ 12.9 ° \theta = \arccos(0.974) \approx 12.9° θ = arccos ( 0.974 ) ≈ 12.9°
Masala 5 ⭐⭐
a ⃗ = ( 1 , 2 , 0 ) \vec{a} = (1, 2, 0) a = ( 1 , 2 , 0 ) va b ⃗ = ( 3 , − 1 , 4 ) \vec{b} = (3, -1, 4) b = ( 3 , − 1 , 4 ) uchun vektor ko'paytmani hisoblang.
Yechim a ⃗ × b ⃗ = ∣ i ^ j ^ k ^ 1 2 0 3 − 1 4 ∣ \vec{a} \times \vec{b} = \begin{vmatrix} \hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\ 1 & 2 & 0 \\ 3 & -1 & 4 \end{vmatrix} a × b = i ^ 1 3 j ^ 2 − 1 k ^ 0 4
= i ^ ( 2 ⋅ 4 − 0 ⋅ ( − 1 ) ) − j ^ ( 1 ⋅ 4 − 0 ⋅ 3 ) + k ^ ( 1 ⋅ ( − 1 ) − 2 ⋅ 3 ) = \hat{i}(2 \cdot 4 - 0 \cdot (-1)) - \hat{j}(1 \cdot 4 - 0 \cdot 3) + \hat{k}(1 \cdot (-1) - 2 \cdot 3) = i ^ ( 2 ⋅ 4 − 0 ⋅ ( − 1 )) − j ^ ( 1 ⋅ 4 − 0 ⋅ 3 ) + k ^ ( 1 ⋅ ( − 1 ) − 2 ⋅ 3 )
= i ^ ( 8 ) − j ^ ( 4 ) + k ^ ( − 7 ) = \hat{i}(8) - \hat{j}(4) + \hat{k}(-7) = i ^ ( 8 ) − j ^ ( 4 ) + k ^ ( − 7 )
a ⃗ × b ⃗ = ( 8 , − 4 , − 7 ) \vec{a} \times \vec{b} = (8, -4, -7) a × b = ( 8 , − 4 , − 7 )
Masala 6 ⭐⭐
A ( 1 , 2 , 3 ) A(1, 2, 3) A ( 1 , 2 , 3 ) , B ( 4 , 5 , 6 ) B(4, 5, 6) B ( 4 , 5 , 6 ) , C ( 2 , 1 , 0 ) C(2, 1, 0) C ( 2 , 1 , 0 ) nuqtalari berilgan. A B → \overrightarrow{AB} A B va A C → \overrightarrow{AC} A C vektorlarini toping.
Yechim A B → = B − A = ( 4 − 1 , 5 − 2 , 6 − 3 ) = ( 3 , 3 , 3 ) \overrightarrow{AB} = B - A = (4-1, 5-2, 6-3) = (3, 3, 3) A B = B − A = ( 4 − 1 , 5 − 2 , 6 − 3 ) = ( 3 , 3 , 3 )
A C → = C − A = ( 2 − 1 , 1 − 2 , 0 − 3 ) = ( 1 , − 1 , − 3 ) \overrightarrow{AC} = C - A = (2-1, 1-2, 0-3) = (1, -1, -3) A C = C − A = ( 2 − 1 , 1 − 2 , 0 − 3 ) = ( 1 , − 1 , − 3 )
Masala 7 ⭐⭐
a ⃗ = ( 2 , − 1 , 3 ) \vec{a} = (2, -1, 3) a = ( 2 , − 1 , 3 ) vektorning b ⃗ = ( 1 , 1 , 1 ) \vec{b} = (1, 1, 1) b = ( 1 , 1 , 1 ) ustiga proyeksiyasini toping.
Yechim Skalyar proyeksiya:
proj b ⃗ a ⃗ = a ⃗ ⋅ b ⃗ ∣ b ⃗ ∣ = 2 ( − 1 ) + ( − 1 ) ( 1 ) + 3 ( 1 ) 3 = 2 − 1 + 3 3 = 4 3 ≈ 2.31 \text{proj}_{\vec{b}}\vec{a} = \frac{\vec{a} \cdot \vec{b}}{|\vec{b}|} = \frac{2(-1)+(-1)(1)+3(1)}{\sqrt{3}} = \frac{2-1+3}{\sqrt{3}} = \frac{4}{\sqrt{3}} \approx 2.31 proj b a = ∣ b ∣ a ⋅ b = 3 2 ( − 1 ) + ( − 1 ) ( 1 ) + 3 ( 1 ) = 3 2 − 1 + 3 = 3 4 ≈ 2.31
Vektor proyeksiya:
proj b ⃗ a ⃗ = a ⃗ ⋅ b ⃗ ∣ b ⃗ ∣ 2 b ⃗ = 4 3 ( 1 , 1 , 1 ) = ( 4 3 , 4 3 , 4 3 ) \text{proj}_{\vec{b}}\vec{a} = \frac{\vec{a} \cdot \vec{b}}{|\vec{b}|^2}\vec{b} = \frac{4}{3}(1, 1, 1) = \left(\frac{4}{3}, \frac{4}{3}, \frac{4}{3}\right) proj b a = ∣ b ∣ 2 a ⋅ b b = 3 4 ( 1 , 1 , 1 ) = ( 3 4 , 3 4 , 3 4 )
Masala 8 ⭐⭐
Quyidagi vektorlar perpendikularmi? a ⃗ = ( 2 , − 3 , 1 ) \vec{a} = (2, -3, 1) a = ( 2 , − 3 , 1 ) va b ⃗ = ( 1 , 1 , 1 ) \vec{b} = (1, 1, 1) b = ( 1 , 1 , 1 )
Yechim a ⃗ ⋅ b ⃗ = 2 ( 1 ) + ( − 3 ) ( 1 ) + 1 ( 1 ) = 2 − 3 + 1 = 0 \vec{a} \cdot \vec{b} = 2(1) + (-3)(1) + 1(1) = 2 - 3 + 1 = 0 a ⋅ b = 2 ( 1 ) + ( − 3 ) ( 1 ) + 1 ( 1 ) = 2 − 3 + 1 = 0
Ha, a ⃗ ⋅ b ⃗ = 0 \vec{a} \cdot \vec{b} = 0 a ⋅ b = 0 bo'lgani uchun vektorlar perpendikular .
O'rtacha Masalalar (9-17)
Masala 9 ⭐⭐⭐
a ⃗ = ( 1 , 2 , − 2 ) \vec{a} = (1, 2, -2) a = ( 1 , 2 , − 2 ) va b ⃗ = ( 3 , − 6 , 2 ) \vec{b} = (3, -6, 2) b = ( 3 , − 6 , 2 ) vektorlarga perpendikular bo'lgan birlik vektorni toping.
Yechim Perpendikular vektor:
n ⃗ = a ⃗ × b ⃗ = ∣ i ^ j ^ k ^ 1 2 − 2 3 − 6 2 ∣ \vec{n} = \vec{a} \times \vec{b} = \begin{vmatrix} \hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\ 1 & 2 & -2 \\ 3 & -6 & 2 \end{vmatrix} n = a × b = i ^ 1 3 j ^ 2 − 6 k ^ − 2 2
= i ^ ( 2 ⋅ 2 − ( − 2 ) ( − 6 ) ) − j ^ ( 1 ⋅ 2 − ( − 2 ) ⋅ 3 ) + k ^ ( 1 ( − 6 ) − 2 ⋅ 3 ) = \hat{i}(2 \cdot 2 - (-2)(-6)) - \hat{j}(1 \cdot 2 - (-2) \cdot 3) + \hat{k}(1(-6) - 2 \cdot 3) = i ^ ( 2 ⋅ 2 − ( − 2 ) ( − 6 )) − j ^ ( 1 ⋅ 2 − ( − 2 ) ⋅ 3 ) + k ^ ( 1 ( − 6 ) − 2 ⋅ 3 )
= i ^ ( 4 − 12 ) − j ^ ( 2 + 6 ) + k ^ ( − 6 − 6 ) = \hat{i}(4 - 12) - \hat{j}(2 + 6) + \hat{k}(-6 - 6) = i ^ ( 4 − 12 ) − j ^ ( 2 + 6 ) + k ^ ( − 6 − 6 )
n ⃗ = ( − 8 , − 8 , − 12 ) \vec{n} = (-8, -8, -12) n = ( − 8 , − 8 , − 12 )
Uzunligi:
∣ n ⃗ ∣ = 64 + 64 + 144 = 272 = 4 17 |\vec{n}| = \sqrt{64 + 64 + 144} = \sqrt{272} = 4\sqrt{17} ∣ n ∣ = 64 + 64 + 144 = 272 = 4 17
Birlik vektor:
n ^ = 1 4 17 ( − 8 , − 8 , − 12 ) = ( − 2 17 , − 2 17 , − 3 17 ) \hat{n} = \frac{1}{4\sqrt{17}}(-8, -8, -12) = \left(-\frac{2}{\sqrt{17}}, -\frac{2}{\sqrt{17}}, -\frac{3}{\sqrt{17}}\right) n ^ = 4 17 1 ( − 8 , − 8 , − 12 ) = ( − 17 2 , − 17 2 , − 17 3 )
Masala 10 ⭐⭐⭐
A ( 1 , 0 , 0 ) A(1, 0, 0) A ( 1 , 0 , 0 ) , B ( 0 , 1 , 0 ) B(0, 1, 0) B ( 0 , 1 , 0 ) , C ( 0 , 0 , 1 ) C(0, 0, 1) C ( 0 , 0 , 1 ) nuqtalardan o'tuvchi uchburchak yuzini toping.
Yechim A B → = ( − 1 , 1 , 0 ) \overrightarrow{AB} = (-1, 1, 0) A B = ( − 1 , 1 , 0 )
A C → = ( − 1 , 0 , 1 ) \overrightarrow{AC} = (-1, 0, 1) A C = ( − 1 , 0 , 1 )
A B → × A C → = ∣ i ^ j ^ k ^ − 1 1 0 − 1 0 1 ∣ \overrightarrow{AB} \times \overrightarrow{AC} = \begin{vmatrix} \hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\ -1 & 1 & 0 \\ -1 & 0 & 1 \end{vmatrix} A B × A C = i ^ − 1 − 1 j ^ 1 0 k ^ 0 1
= i ^ ( 1 ⋅ 1 − 0 ⋅ 0 ) − j ^ ( ( − 1 ) ⋅ 1 − 0 ⋅ ( − 1 ) ) + k ^ ( ( − 1 ) ⋅ 0 − 1 ⋅ ( − 1 ) ) = \hat{i}(1 \cdot 1 - 0 \cdot 0) - \hat{j}((-1) \cdot 1 - 0 \cdot (-1)) + \hat{k}((-1) \cdot 0 - 1 \cdot (-1)) = i ^ ( 1 ⋅ 1 − 0 ⋅ 0 ) − j ^ (( − 1 ) ⋅ 1 − 0 ⋅ ( − 1 )) + k ^ (( − 1 ) ⋅ 0 − 1 ⋅ ( − 1 ))
= ( 1 , 1 , 1 ) = (1, 1, 1) = ( 1 , 1 , 1 )
∣ A B → × A C → ∣ = 1 + 1 + 1 = 3 |\overrightarrow{AB} \times \overrightarrow{AC}| = \sqrt{1 + 1 + 1} = \sqrt{3} ∣ A B × A C ∣ = 1 + 1 + 1 = 3
S = 1 2 3 ≈ 0.866 S = \frac{1}{2}\sqrt{3} \approx 0.866 S = 2 1 3 ≈ 0.866
Masala 11 ⭐⭐⭐
Robot qo'lining oxirgi nuqtasiga F ⃗ = ( 10 , 5 , − 3 ) \vec{F} = (10, 5, -3) F = ( 10 , 5 , − 3 ) N kuch ta'sir qilmoqda. Aylanish markazi O ( 0 , 0 , 0 ) O(0, 0, 0) O ( 0 , 0 , 0 ) , kuch qo'yilgan nuqta P ( 0.3 , 0.2 , 0.5 ) P(0.3, 0.2, 0.5) P ( 0.3 , 0.2 , 0.5 ) m. Momentni hisoblang.
Yechim τ ⃗ = r ⃗ × F ⃗ \vec{\tau} = \vec{r} \times \vec{F} τ = r × F
r ⃗ = ( 0.3 , 0.2 , 0.5 ) \vec{r} = (0.3, 0.2, 0.5) r = ( 0.3 , 0.2 , 0.5 )
F ⃗ = ( 10 , 5 , − 3 ) \vec{F} = (10, 5, -3) F = ( 10 , 5 , − 3 )
τ ⃗ = ∣ i ^ j ^ k ^ 0.3 0.2 0.5 10 5 − 3 ∣ \vec{\tau} = \begin{vmatrix} \hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\ 0.3 & 0.2 & 0.5 \\ 10 & 5 & -3 \end{vmatrix} τ = i ^ 0.3 10 j ^ 0.2 5 k ^ 0.5 − 3
= i ^ ( 0.2 ⋅ ( − 3 ) − 0.5 ⋅ 5 ) − j ^ ( 0.3 ⋅ ( − 3 ) − 0.5 ⋅ 10 ) + k ^ ( 0.3 ⋅ 5 − 0.2 ⋅ 10 ) = \hat{i}(0.2 \cdot (-3) - 0.5 \cdot 5) - \hat{j}(0.3 \cdot (-3) - 0.5 \cdot 10) + \hat{k}(0.3 \cdot 5 - 0.2 \cdot 10) = i ^ ( 0.2 ⋅ ( − 3 ) − 0.5 ⋅ 5 ) − j ^ ( 0.3 ⋅ ( − 3 ) − 0.5 ⋅ 10 ) + k ^ ( 0.3 ⋅ 5 − 0.2 ⋅ 10 )
= i ^ ( − 0.6 − 2.5 ) − j ^ ( − 0.9 − 5 ) + k ^ ( 1.5 − 2 ) = \hat{i}(-0.6 - 2.5) - \hat{j}(-0.9 - 5) + \hat{k}(1.5 - 2) = i ^ ( − 0.6 − 2.5 ) − j ^ ( − 0.9 − 5 ) + k ^ ( 1.5 − 2 )
τ ⃗ = ( − 3.1 , 5.9 , − 0.5 ) N \cdotp m \vec{\tau} = (-3.1, 5.9, -0.5) \text{ N·m} τ = ( − 3.1 , 5.9 , − 0.5 ) N \cdotp m
Masala 12 ⭐⭐⭐
Dron v ⃗ = ( 5 , 3 , 2 ) \vec{v} = (5, 3, 2) v = ( 5 , 3 , 2 ) m/s tezlik bilan uchmoqda. Shamol w ⃗ = ( − 2 , 1 , 0 ) \vec{w} = (-2, 1, 0) w = ( − 2 , 1 , 0 ) m/s. Natijaviy tezlik va uning yerga nisbatan burchagini toping.
Yechim Natijaviy tezlik:
v ⃗ n e t = v ⃗ + w ⃗ = ( 5 − 2 , 3 + 1 , 2 + 0 ) = ( 3 , 4 , 2 ) \vec{v}_{net} = \vec{v} + \vec{w} = (5-2, 3+1, 2+0) = (3, 4, 2) v n e t = v + w = ( 5 − 2 , 3 + 1 , 2 + 0 ) = ( 3 , 4 , 2 )
Tezlik kattaligi:
∣ v ⃗ n e t ∣ = 9 + 16 + 4 = 29 ≈ 5.39 m/s |\vec{v}_{net}| = \sqrt{9 + 16 + 4} = \sqrt{29} \approx 5.39 \text{ m/s} ∣ v n e t ∣ = 9 + 16 + 4 = 29 ≈ 5.39 m/s
Yer tekisligi (xy) bilan burchak:
θ = arctan ( v z v x 2 + v y 2 ) = arctan ( 2 9 + 16 ) = arctan ( 2 5 ) ≈ 21.8 ° \theta = \arctan\left(\frac{v_z}{\sqrt{v_x^2 + v_y^2}}\right) = \arctan\left(\frac{2}{\sqrt{9+16}}\right) = \arctan\left(\frac{2}{5}\right) \approx 21.8° θ = arctan ( v x 2 + v y 2 v z ) = arctan ( 9 + 16 2 ) = arctan ( 5 2 ) ≈ 21.8°
Masala 13 ⭐⭐⭐
a ⃗ \vec{a} a , b ⃗ \vec{b} b , c ⃗ \vec{c} c vektorlar berilgan: a ⃗ = ( 1 , 0 , 1 ) \vec{a} = (1, 0, 1) a = ( 1 , 0 , 1 ) , b ⃗ = ( 0 , 1 , 1 ) \vec{b} = (0, 1, 1) b = ( 0 , 1 , 1 ) , c ⃗ = ( 1 , 1 , 0 ) \vec{c} = (1, 1, 0) c = ( 1 , 1 , 0 ) . Ular hosil qilgan parallelepiped hajmini toping.
Yechim Aralash ko'paytma (hajm):
V = ∣ a ⃗ ⋅ ( b ⃗ × c ⃗ ) ∣ V = |\vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c})| V = ∣ a ⋅ ( b × c ) ∣
Avval b ⃗ × c ⃗ \vec{b} \times \vec{c} b × c :
b ⃗ × c ⃗ = ∣ i ^ j ^ k ^ 0 1 1 1 1 0 ∣ \vec{b} \times \vec{c} = \begin{vmatrix} \hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\ 0 & 1 & 1 \\ 1 & 1 & 0 \end{vmatrix} b × c = i ^ 0 1 j ^ 1 1 k ^ 1 0
= i ^ ( 1 ⋅ 0 − 1 ⋅ 1 ) − j ^ ( 0 ⋅ 0 − 1 ⋅ 1 ) + k ^ ( 0 ⋅ 1 − 1 ⋅ 1 ) = \hat{i}(1 \cdot 0 - 1 \cdot 1) - \hat{j}(0 \cdot 0 - 1 \cdot 1) + \hat{k}(0 \cdot 1 - 1 \cdot 1) = i ^ ( 1 ⋅ 0 − 1 ⋅ 1 ) − j ^ ( 0 ⋅ 0 − 1 ⋅ 1 ) + k ^ ( 0 ⋅ 1 − 1 ⋅ 1 )
= ( − 1 , 1 , − 1 ) = (-1, 1, -1) = ( − 1 , 1 , − 1 )
Keyin:
a ⃗ ⋅ ( b ⃗ × c ⃗ ) = ( 1 , 0 , 1 ) ⋅ ( − 1 , 1 , − 1 ) = − 1 + 0 − 1 = − 2 \vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) = (1, 0, 1) \cdot (-1, 1, -1) = -1 + 0 - 1 = -2 a ⋅ ( b × c ) = ( 1 , 0 , 1 ) ⋅ ( − 1 , 1 , − 1 ) = − 1 + 0 − 1 = − 2
V = ∣ − 2 ∣ = 2 (birlik 3 ) V = |-2| = 2 \text{ (birlik}^3) V = ∣ − 2∣ = 2 (birlik 3 )
Masala 14 ⭐⭐⭐
a ⃗ = ( 2 , 1 , − 1 ) \vec{a} = (2, 1, -1) a = ( 2 , 1 , − 1 ) vektorni b ⃗ = ( 1 , 0 , 0 ) \vec{b} = (1, 0, 0) b = ( 1 , 0 , 0 ) ga parallel va perpendikular komponentlarga ajrating.
Yechim b ⃗ \vec{b} b ga parallel komponent (proyeksiya):
a ⃗ ∥ = a ⃗ ⋅ b ⃗ ∣ b ⃗ ∣ 2 b ⃗ = 2 ( 1 ) + 1 ( 0 ) + ( − 1 ) ( 0 ) 1 ( 1 , 0 , 0 ) = 2 ( 1 , 0 , 0 ) = ( 2 , 0 , 0 ) \vec{a}_{\parallel} = \frac{\vec{a} \cdot \vec{b}}{|\vec{b}|^2}\vec{b} = \frac{2(1) + 1(0) + (-1)(0)}{1}(1, 0, 0) = 2(1, 0, 0) = (2, 0, 0) a ∥ = ∣ b ∣ 2 a ⋅ b b = 1 2 ( 1 ) + 1 ( 0 ) + ( − 1 ) ( 0 ) ( 1 , 0 , 0 ) = 2 ( 1 , 0 , 0 ) = ( 2 , 0 , 0 )
Perpendikular komponent:
a ⃗ ⊥ = a ⃗ − a ⃗ ∥ = ( 2 , 1 , − 1 ) − ( 2 , 0 , 0 ) = ( 0 , 1 , − 1 ) \vec{a}_{\perp} = \vec{a} - \vec{a}_{\parallel} = (2, 1, -1) - (2, 0, 0) = (0, 1, -1) a ⊥ = a − a ∥ = ( 2 , 1 , − 1 ) − ( 2 , 0 , 0 ) = ( 0 , 1 , − 1 )
Tekshirish: a ⃗ ∥ + a ⃗ ⊥ = ( 2 , 0 , 0 ) + ( 0 , 1 , − 1 ) = ( 2 , 1 , − 1 ) = a ⃗ \vec{a}_{\parallel} + \vec{a}_{\perp} = (2, 0, 0) + (0, 1, -1) = (2, 1, -1) = \vec{a} a ∥ + a ⊥ = ( 2 , 0 , 0 ) + ( 0 , 1 , − 1 ) = ( 2 , 1 , − 1 ) = a ✓
Masala 15 ⭐⭐⭐
Dekart koordinatalarida ( 3 , 4 , 5 ) (3, 4, 5) ( 3 , 4 , 5 ) nuqtani silindr koordinatalarga o'tkazing.
Yechim ρ = x 2 + y 2 = 9 + 16 = 5 \rho = \sqrt{x^2 + y^2} = \sqrt{9 + 16} = 5 ρ = x 2 + y 2 = 9 + 16 = 5
ϕ = arctan ( y x ) = arctan ( 4 3 ) ≈ 53.13 ° ≈ 0.927 rad \phi = \arctan\left(\frac{y}{x}\right) = \arctan\left(\frac{4}{3}\right) \approx 53.13° \approx 0.927 \text{ rad} ϕ = arctan ( x y ) = arctan ( 3 4 ) ≈ 53.13° ≈ 0.927 rad
z = 5 z = 5 z = 5
Javob: ( ρ , ϕ , z ) = ( 5 , 53.13 ° , 5 ) (\rho, \phi, z) = (5, 53.13°, 5) ( ρ , ϕ , z ) = ( 5 , 53.13° , 5 ) yoki ( 5 , 0.927 , 5 ) (5, 0.927, 5) ( 5 , 0.927 , 5 ) rad
Masala 16 ⭐⭐⭐
Sferik koordinatalar ( r , θ , ϕ ) = ( 10 , 60 ° , 45 ° ) (r, \theta, \phi) = (10, 60°, 45°) ( r , θ , ϕ ) = ( 10 , 60° , 45° ) ni Dekart koordinatalarga o'tkazing.
Yechim x = r sin θ cos ϕ = 10 sin ( 60 ° ) cos ( 45 ° ) = 10 ⋅ 3 2 ⋅ 2 2 x = r\sin\theta\cos\phi = 10 \sin(60°)\cos(45°) = 10 \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} \cdot \frac{\sqrt{2}}{2} x = r sin θ cos ϕ = 10 sin ( 60° ) cos ( 45° ) = 10 ⋅ 2 3 ⋅ 2 2
x = 10 ⋅ 6 4 ≈ 6.12 x = 10 \cdot \frac{\sqrt{6}}{4} \approx 6.12 x = 10 ⋅ 4 6 ≈ 6.12
y = r sin θ sin ϕ = 10 sin ( 60 ° ) sin ( 45 ° ) = 10 ⋅ 3 2 ⋅ 2 2 y = r\sin\theta\sin\phi = 10 \sin(60°)\sin(45°) = 10 \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} \cdot \frac{\sqrt{2}}{2} y = r sin θ sin ϕ = 10 sin ( 60° ) sin ( 45° ) = 10 ⋅ 2 3 ⋅ 2 2
y ≈ 6.12 y \approx 6.12 y ≈ 6.12
z = r cos θ = 10 cos ( 60 ° ) = 10 ⋅ 0.5 = 5 z = r\cos\theta = 10\cos(60°) = 10 \cdot 0.5 = 5 z = r cos θ = 10 cos ( 60° ) = 10 ⋅ 0.5 = 5
Javob: ( x , y , z ) ≈ ( 6.12 , 6.12 , 5 ) (x, y, z) \approx (6.12, 6.12, 5) ( x , y , z ) ≈ ( 6.12 , 6.12 , 5 )
Masala 17 ⭐⭐⭐
F ⃗ 1 = ( 100 , 50 , 0 ) \vec{F}_1 = (100, 50, 0) F 1 = ( 100 , 50 , 0 ) N va F ⃗ 2 = ( − 30 , 80 , 20 ) \vec{F}_2 = (-30, 80, 20) F 2 = ( − 30 , 80 , 20 ) N kuchlar bitta nuqtaga ta'sir qilmoqda. Natijaviy kuchning kattaligi va yo'nalish kosinuslarini toping.
Yechim Natijaviy kuch:
F ⃗ = F ⃗ 1 + F ⃗ 2 = ( 70 , 130 , 20 ) N \vec{F} = \vec{F}_1 + \vec{F}_2 = (70, 130, 20) \text{ N} F = F 1 + F 2 = ( 70 , 130 , 20 ) N
Kattalik:
∣ F ⃗ ∣ = 70 2 + 130 2 + 20 2 = 4900 + 16900 + 400 = 22200 ≈ 149 N |\vec{F}| = \sqrt{70^2 + 130^2 + 20^2} = \sqrt{4900 + 16900 + 400} = \sqrt{22200} \approx 149 \text{ N} ∣ F ∣ = 7 0 2 + 13 0 2 + 2 0 2 = 4900 + 16900 + 400 = 22200 ≈ 149 N
Yo'nalish kosinuslari:
cos α = F x ∣ F ⃗ ∣ = 70 149 ≈ 0.470 \cos\alpha = \frac{F_x}{|\vec{F}|} = \frac{70}{149} \approx 0.470 cos α = ∣ F ∣ F x = 149 70 ≈ 0.470
cos β = F y ∣ F ⃗ ∣ = 130 149 ≈ 0.872 \cos\beta = \frac{F_y}{|\vec{F}|} = \frac{130}{149} \approx 0.872 cos β = ∣ F ∣ F y = 149 130 ≈ 0.872
cos γ = F z ∣ F ⃗ ∣ = 20 149 ≈ 0.134 \cos\gamma = \frac{F_z}{|\vec{F}|} = \frac{20}{149} \approx 0.134 cos γ = ∣ F ∣ F z = 149 20 ≈ 0.134
Tekshirish: cos 2 α + cos 2 β + cos 2 γ = 0.221 + 0.760 + 0.018 ≈ 1 \cos^2\alpha + \cos^2\beta + \cos^2\gamma = 0.221 + 0.760 + 0.018 \approx 1 cos 2 α + cos 2 β + cos 2 γ = 0.221 + 0.760 + 0.018 ≈ 1 ✓
Murakkab Masalalar (18-25)
Masala 18 ⭐⭐⭐⭐
Quadcopter dronning 4 ta motori quyidagi itarish kuchlarini bermoqda (birlik vektorlar bilan):
Motor 1: F 1 = 5 F_1 = 5 F 1 = 5 N, n ^ 1 = ( 0 , 0 , 1 ) \hat{n}_1 = (0, 0, 1) n ^ 1 = ( 0 , 0 , 1 )
Motor 2: F 2 = 6 F_2 = 6 F 2 = 6 N, n ^ 2 = ( 0.1 , 0 , 0.995 ) \hat{n}_2 = (0.1, 0, 0.995) n ^ 2 = ( 0.1 , 0 , 0.995 )
Motor 3: F 3 = 5 F_3 = 5 F 3 = 5 N, n ^ 3 = ( − 0.1 , 0.1 , 0.990 ) \hat{n}_3 = (-0.1, 0.1, 0.990) n ^ 3 = ( − 0.1 , 0.1 , 0.990 )
Motor 4: F 4 = 4 F_4 = 4 F 4 = 4 N, n ^ 4 = ( 0 , − 0.1 , 0.995 ) \hat{n}_4 = (0, -0.1, 0.995) n ^ 4 = ( 0 , − 0.1 , 0.995 )
Natijaviy kuch vektorini va uning vertikal bilan burchagini toping.
Yechim Kuch vektorlari:
F ⃗ 1 = 5 ( 0 , 0 , 1 ) = ( 0 , 0 , 5 ) \vec{F}_1 = 5(0, 0, 1) = (0, 0, 5) F 1 = 5 ( 0 , 0 , 1 ) = ( 0 , 0 , 5 )
F ⃗ 2 = 6 ( 0.1 , 0 , 0.995 ) = ( 0.6 , 0 , 5.97 ) \vec{F}_2 = 6(0.1, 0, 0.995) = (0.6, 0, 5.97) F 2 = 6 ( 0.1 , 0 , 0.995 ) = ( 0.6 , 0 , 5.97 )
F ⃗ 3 = 5 ( − 0.1 , 0.1 , 0.990 ) = ( − 0.5 , 0.5 , 4.95 ) \vec{F}_3 = 5(-0.1, 0.1, 0.990) = (-0.5, 0.5, 4.95) F 3 = 5 ( − 0.1 , 0.1 , 0.990 ) = ( − 0.5 , 0.5 , 4.95 )
F ⃗ 4 = 4 ( 0 , − 0.1 , 0.995 ) = ( 0 , − 0.4 , 3.98 ) \vec{F}_4 = 4(0, -0.1, 0.995) = (0, -0.4, 3.98) F 4 = 4 ( 0 , − 0.1 , 0.995 ) = ( 0 , − 0.4 , 3.98 )
Natijaviy:
F ⃗ t o t a l = ( 0.1 , 0.1 , 19.9 ) N \vec{F}_{total} = (0.1, 0.1, 19.9) \text{ N} F t o t a l = ( 0.1 , 0.1 , 19.9 ) N
Kattalik:
∣ F ⃗ t o t a l ∣ = 0.01 + 0.01 + 396.01 ≈ 19.9 N |\vec{F}_{total}| = \sqrt{0.01 + 0.01 + 396.01} \approx 19.9 \text{ N} ∣ F t o t a l ∣ = 0.01 + 0.01 + 396.01 ≈ 19.9 N
Vertikal bilan burchak:
cos θ = F z ∣ F ⃗ ∣ = 19.9 19.9 ≈ 0.9999 \cos\theta = \frac{F_z}{|\vec{F}|} = \frac{19.9}{19.9} \approx 0.9999 cos θ = ∣ F ∣ F z = 19.9 19.9 ≈ 0.9999
θ ≈ 0.41 ° \theta \approx 0.41° θ ≈ 0.41°
Masala 19 ⭐⭐⭐⭐
Robot qo'lining uchta bo'g'ini bor. Har bir bo'g'inning uzunligi va burchagi:
L 1 = 0.5 L_1 = 0.5 L 1 = 0.5 m, θ 1 = 30 ° \theta_1 = 30° θ 1 = 30° (gorizontaldan)
L 2 = 0.3 L_2 = 0.3 L 2 = 0.3 m, θ 2 = 45 ° \theta_2 = 45° θ 2 = 45° (birinchidan)
L 3 = 0.2 L_3 = 0.2 L 3 = 0.2 m, θ 3 = − 20 ° \theta_3 = -20° θ 3 = − 20° (ikkinchidan)
Oxirgi nuqta (end effector) pozitsiyasini toping (2D tekislikda).
Yechim Har bir bo'g'in pozitsiyasi (kümülatif burchak):
ϕ 1 = 30 ° \phi_1 = 30° ϕ 1 = 30°
ϕ 2 = 30 ° + 45 ° = 75 ° \phi_2 = 30° + 45° = 75° ϕ 2 = 30° + 45° = 75°
ϕ 3 = 75 ° + ( − 20 ° ) = 55 ° \phi_3 = 75° + (-20°) = 55° ϕ 3 = 75° + ( − 20° ) = 55°
Pozitsiyalar:
x 1 = L 1 cos ϕ 1 = 0.5 cos ( 30 ° ) = 0.433 m x_1 = L_1\cos\phi_1 = 0.5\cos(30°) = 0.433 \text{ m} x 1 = L 1 cos ϕ 1 = 0.5 cos ( 30° ) = 0.433 m
y 1 = L 1 sin ϕ 1 = 0.5 sin ( 30 ° ) = 0.25 m y_1 = L_1\sin\phi_1 = 0.5\sin(30°) = 0.25 \text{ m} y 1 = L 1 sin ϕ 1 = 0.5 sin ( 30° ) = 0.25 m
x 2 = x 1 + L 2 cos ϕ 2 = 0.433 + 0.3 cos ( 75 ° ) = 0.433 + 0.078 = 0.511 m x_2 = x_1 + L_2\cos\phi_2 = 0.433 + 0.3\cos(75°) = 0.433 + 0.078 = 0.511 \text{ m} x 2 = x 1 + L 2 cos ϕ 2 = 0.433 + 0.3 cos ( 75° ) = 0.433 + 0.078 = 0.511 m
y 2 = y 1 + L 2 sin ϕ 2 = 0.25 + 0.3 sin ( 75 ° ) = 0.25 + 0.290 = 0.540 m y_2 = y_1 + L_2\sin\phi_2 = 0.25 + 0.3\sin(75°) = 0.25 + 0.290 = 0.540 \text{ m} y 2 = y 1 + L 2 sin ϕ 2 = 0.25 + 0.3 sin ( 75° ) = 0.25 + 0.290 = 0.540 m
x 3 = x 2 + L 3 cos ϕ 3 = 0.511 + 0.2 cos ( 55 ° ) = 0.511 + 0.115 = 0.626 m x_3 = x_2 + L_3\cos\phi_3 = 0.511 + 0.2\cos(55°) = 0.511 + 0.115 = 0.626 \text{ m} x 3 = x 2 + L 3 cos ϕ 3 = 0.511 + 0.2 cos ( 55° ) = 0.511 + 0.115 = 0.626 m
y 3 = y 2 + L 3 sin ϕ 3 = 0.540 + 0.2 sin ( 55 ° ) = 0.540 + 0.164 = 0.704 m y_3 = y_2 + L_3\sin\phi_3 = 0.540 + 0.2\sin(55°) = 0.540 + 0.164 = 0.704 \text{ m} y 3 = y 2 + L 3 sin ϕ 3 = 0.540 + 0.2 sin ( 55° ) = 0.540 + 0.164 = 0.704 m
End Effector: ( 0.626 , 0.704 ) (0.626, 0.704) ( 0.626 , 0.704 ) m
Masala 20 ⭐⭐⭐⭐
Raketa traektoriyasi parametrik ko'rinishda berilgan:
r ⃗ ( t ) = ( 100 t , 200 t − 5 t 2 , 50 t ) \vec{r}(t) = (100t, 200t - 5t^2, 50t) r ( t ) = ( 100 t , 200 t − 5 t 2 , 50 t )
bu yerda t t t sekundlarda, koordinatalar metrlarda.
a) t = 10 t = 10 t = 10 s dagi tezlik vektorini toping
b) t = 10 t = 10 t = 10 s dagi tezlanish vektorini toping
c) Tezlik va tezlanish orasidagi burchakni toping
Yechim a) Tezlik (hosilasi):
v ⃗ ( t ) = d r ⃗ d t = ( 100 , 200 − 10 t , 50 ) \vec{v}(t) = \frac{d\vec{r}}{dt} = (100, 200 - 10t, 50) v ( t ) = d t d r = ( 100 , 200 − 10 t , 50 )
t = 10 t = 10 t = 10 da:
v ⃗ ( 10 ) = ( 100 , 200 − 100 , 50 ) = ( 100 , 100 , 50 ) m/s \vec{v}(10) = (100, 200 - 100, 50) = (100, 100, 50) \text{ m/s} v ( 10 ) = ( 100 , 200 − 100 , 50 ) = ( 100 , 100 , 50 ) m/s
b) Tezlanish:
a ⃗ ( t ) = d v ⃗ d t = ( 0 , − 10 , 0 ) m/s 2 \vec{a}(t) = \frac{d\vec{v}}{dt} = (0, -10, 0) \text{ m/s}^2 a ( t ) = d t d v = ( 0 , − 10 , 0 ) m/s 2
Bu doimiy (gravitatsiya).
c) Burchak:
v ⃗ ⋅ a ⃗ = 100 ( 0 ) + 100 ( − 10 ) + 50 ( 0 ) = − 1000 \vec{v} \cdot \vec{a} = 100(0) + 100(-10) + 50(0) = -1000 v ⋅ a = 100 ( 0 ) + 100 ( − 10 ) + 50 ( 0 ) = − 1000
∣ v ⃗ ∣ = 10000 + 10000 + 2500 = 22500 = 150 m/s |\vec{v}| = \sqrt{10000 + 10000 + 2500} = \sqrt{22500} = 150 \text{ m/s} ∣ v ∣ = 10000 + 10000 + 2500 = 22500 = 150 m/s
∣ a ⃗ ∣ = 10 m/s 2 |\vec{a}| = 10 \text{ m/s}^2 ∣ a ∣ = 10 m/s 2
cos θ = − 1000 150 ⋅ 10 = − 2 3 \cos\theta = \frac{-1000}{150 \cdot 10} = -\frac{2}{3} cos θ = 150 ⋅ 10 − 1000 = − 3 2
θ = arccos ( − 0.667 ) ≈ 131.8 ° \theta = \arccos(-0.667) \approx 131.8° θ = arccos ( − 0.667 ) ≈ 131.8°
Masala 21 ⭐⭐⭐⭐
Dron kamerasi yo'nalishini belgilovchi birlik vektor c ^ = ( 0.6 , 0.8 , 0 ) \hat{c} = (0.6, 0.8, 0) c ^ = ( 0.6 , 0.8 , 0 ) (gorizontal). Kamerani vertikal bo'yicha α = 30 ° \alpha = 30° α = 30° ga pastga burilishi kerak. Yangi yo'nalish vektorini toping.
Yechim Vertikal pastga burilish uchun, gorizontal komponent saqlanib, vertikal komponent qo'shiladi.
Yangi vektor (normallashtirilmagan):
c ⃗ ′ = ( cos ( 30 ° ) ⋅ 0.6 , cos ( 30 ° ) ⋅ 0.8 , − sin ( 30 ° ) ) \vec{c}' = (\cos(30°) \cdot 0.6, \cos(30°) \cdot 0.8, -\sin(30°)) c ′ = ( cos ( 30° ) ⋅ 0.6 , cos ( 30° ) ⋅ 0.8 , − sin ( 30° ))
= ( 0.866 ⋅ 0.6 , 0.866 ⋅ 0.8 , − 0.5 ) = (0.866 \cdot 0.6, 0.866 \cdot 0.8, -0.5) = ( 0.866 ⋅ 0.6 , 0.866 ⋅ 0.8 , − 0.5 )
= ( 0.520 , 0.693 , − 0.5 ) = (0.520, 0.693, -0.5) = ( 0.520 , 0.693 , − 0.5 )
Uzunligi:
∣ c ⃗ ′ ∣ = 0.270 + 0.480 + 0.25 = 1.0 = 1 |\vec{c}'| = \sqrt{0.270 + 0.480 + 0.25} = \sqrt{1.0} = 1 ∣ c ′ ∣ = 0.270 + 0.480 + 0.25 = 1.0 = 1
Bu allaqachon birlik vektor.
Javob: c ^ ′ = ( 0.520 , 0.693 , − 0.5 ) \hat{c}' = (0.520, 0.693, -0.5) c ^ ′ = ( 0.520 , 0.693 , − 0.5 )
Masala 22 ⭐⭐⭐⭐
Uchta GPS sun'iy yo'ldoshi quyidagi pozitsiyalarda (ECEF koordinatalari, km):
S 1 = ( 20000 , 15000 , 10000 ) S_1 = (20000, 15000, 10000) S 1 = ( 20000 , 15000 , 10000 )
S 2 = ( 18000 , 20000 , 8000 ) S_2 = (18000, 20000, 8000) S 2 = ( 18000 , 20000 , 8000 )
S 3 = ( 22000 , 12000 , 12000 ) S_3 = (22000, 12000, 12000) S 3 = ( 22000 , 12000 , 12000 )
Agar qabul qiluvchi nuqta R = ( 0 , 0 , 6371 ) R = (0, 0, 6371) R = ( 0 , 0 , 6371 ) (Yer sirtida) bo'lsa, har bir sun'iy yo'ldoshgacha masofani toping.
Yechim d 1 = ∣ S 1 − R ∣ = ∣ ( 20000 , 15000 , 3629 ) ∣ d_1 = |S_1 - R| = |(20000, 15000, 3629)| d 1 = ∣ S 1 − R ∣ = ∣ ( 20000 , 15000 , 3629 ) ∣
= 20000 2 + 15000 2 + 3629 2 = 400 M + 225 M + 13.17 M = \sqrt{20000^2 + 15000^2 + 3629^2} = \sqrt{400M + 225M + 13.17M} = 2000 0 2 + 1500 0 2 + 362 9 2 = 400 M + 225 M + 13.17 M
= 638.17 M ≈ 25262 km = \sqrt{638.17M} \approx 25262 \text{ km} = 638.17 M ≈ 25262 km
d 2 = ∣ S 2 − R ∣ = ∣ ( 18000 , 20000 , 1629 ) ∣ d_2 = |S_2 - R| = |(18000, 20000, 1629)| d 2 = ∣ S 2 − R ∣ = ∣ ( 18000 , 20000 , 1629 ) ∣
= 324 M + 400 M + 2.65 M = 726.65 M ≈ 26956 km = \sqrt{324M + 400M + 2.65M} = \sqrt{726.65M} \approx 26956 \text{ km} = 324 M + 400 M + 2.65 M = 726.65 M ≈ 26956 km
d 3 = ∣ S 3 − R ∣ = ∣ ( 22000 , 12000 , 5629 ) ∣ d_3 = |S_3 - R| = |(22000, 12000, 5629)| d 3 = ∣ S 3 − R ∣ = ∣ ( 22000 , 12000 , 5629 ) ∣
= 484 M + 144 M + 31.69 M = 659.69 M ≈ 25684 km = \sqrt{484M + 144M + 31.69M} = \sqrt{659.69M} \approx 25684 \text{ km} = 484 M + 144 M + 31.69 M = 659.69 M ≈ 25684 km
Masala 23 ⭐⭐⭐⭐
Propeller aylanish o'qi n ^ = ( 0 , 0 , 1 ) \hat{n} = (0, 0, 1) n ^ = ( 0 , 0 , 1 ) (vertikal). Aylanish tezligi ω = 500 \omega = 500 ω = 500 rad/s. Propeller uchidagi nuqta pozitsiyasi r ⃗ = ( 0.15 , 0 , 0 ) \vec{r} = (0.15, 0, 0) r = ( 0.15 , 0 , 0 ) m (aylanish markazidan).
a) Nuqtaning chiziqli tezligini toping
b) Markazga intilma tezlanishni toping
Yechim a) Chiziqli tezlik:
v ⃗ = ω ⃗ × r ⃗ \vec{v} = \vec{\omega} \times \vec{r} v = ω × r
Bu yerda ω ⃗ = ω n ^ = ( 0 , 0 , 500 ) \vec{\omega} = \omega\hat{n} = (0, 0, 500) ω = ω n ^ = ( 0 , 0 , 500 ) rad/s
v ⃗ = ( 0 , 0 , 500 ) × ( 0.15 , 0 , 0 ) \vec{v} = (0, 0, 500) \times (0.15, 0, 0) v = ( 0 , 0 , 500 ) × ( 0.15 , 0 , 0 )
= ∣ i ^ j ^ k ^ 0 0 500 0.15 0 0 ∣ = \begin{vmatrix} \hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\ 0 & 0 & 500 \\ 0.15 & 0 & 0 \end{vmatrix} = i ^ 0 0.15 j ^ 0 0 k ^ 500 0
= ( 0 ⋅ 0 − 500 ⋅ 0 , 500 ⋅ 0.15 − 0 ⋅ 0 , 0 ⋅ 0 − 0 ⋅ 0.15 ) = (0 \cdot 0 - 500 \cdot 0, 500 \cdot 0.15 - 0 \cdot 0, 0 \cdot 0 - 0 \cdot 0.15) = ( 0 ⋅ 0 − 500 ⋅ 0 , 500 ⋅ 0.15 − 0 ⋅ 0 , 0 ⋅ 0 − 0 ⋅ 0.15 )
= ( 0 , 75 , 0 ) m/s = (0, 75, 0) \text{ m/s} = ( 0 , 75 , 0 ) m/s
Tezlik kattaligi: ∣ v ⃗ ∣ = 75 |\vec{v}| = 75 ∣ v ∣ = 75 m/s
b) Markazga intilma tezlanish:
a c = v 2 r = 75 2 0.15 = 5625 0.15 = 37500 m/s 2 a_c = \frac{v^2}{r} = \frac{75^2}{0.15} = \frac{5625}{0.15} = 37500 \text{ m/s}^2 a c = r v 2 = 0.15 7 5 2 = 0.15 5625 = 37500 m/s 2
Yoki:
a c = ω 2 r = 500 2 ⋅ 0.15 = 37500 m/s 2 a_c = \omega^2 r = 500^2 \cdot 0.15 = 37500 \text{ m/s}^2 a c = ω 2 r = 50 0 2 ⋅ 0.15 = 37500 m/s 2
Yo'nalish: markazga qarab, a ⃗ c = − 37500 r ^ = ( − 37500 , 0 , 0 ) \vec{a}_c = -37500\hat{r} = (-37500, 0, 0) a c = − 37500 r ^ = ( − 37500 , 0 , 0 ) m/s²
Masala 24 ⭐⭐⭐⭐
Ikki robot qo'li koordinatsiyalangan harakat qilmoqda:
Robot A: r ⃗ A ( t ) = ( 0.5 + 0.1 t , 0.3 + 0.05 t , 0.8 − 0.02 t ) \vec{r}_A(t) = (0.5 + 0.1t, 0.3 + 0.05t, 0.8 - 0.02t) r A ( t ) = ( 0.5 + 0.1 t , 0.3 + 0.05 t , 0.8 − 0.02 t ) m
Robot B: r ⃗ B ( t ) = ( 0.7 − 0.08 t , 0.2 + 0.06 t , 0.6 + 0.03 t ) \vec{r}_B(t) = (0.7 - 0.08t, 0.2 + 0.06t, 0.6 + 0.03t) r B ( t ) = ( 0.7 − 0.08 t , 0.2 + 0.06 t , 0.6 + 0.03 t ) m
a) Qaysi vaqtda ular eng yaqin bo'ladi?
b) Minimal masofani toping
Yechim Orasidagi masofa vektori:
d ⃗ ( t ) = r ⃗ B − r ⃗ A = ( 0.2 − 0.18 t , − 0.1 + 0.01 t , − 0.2 + 0.05 t ) \vec{d}(t) = \vec{r}_B - \vec{r}_A = (0.2 - 0.18t, -0.1 + 0.01t, -0.2 + 0.05t) d ( t ) = r B − r A = ( 0.2 − 0.18 t , − 0.1 + 0.01 t , − 0.2 + 0.05 t )
Masofa kvadrati:
d 2 ( t ) = ( 0.2 − 0.18 t ) 2 + ( − 0.1 + 0.01 t ) 2 + ( − 0.2 + 0.05 t ) 2 d^2(t) = (0.2 - 0.18t)^2 + (-0.1 + 0.01t)^2 + (-0.2 + 0.05t)^2 d 2 ( t ) = ( 0.2 − 0.18 t ) 2 + ( − 0.1 + 0.01 t ) 2 + ( − 0.2 + 0.05 t ) 2
Minimumni topish uchun hosilani nolga tenglashtiramiz:
d ( d 2 ) d t = 2 ( 0.2 − 0.18 t ) ( − 0.18 ) + 2 ( − 0.1 + 0.01 t ) ( 0.01 ) + 2 ( − 0.2 + 0.05 t ) ( 0.05 ) = 0 \frac{d(d^2)}{dt} = 2(0.2 - 0.18t)(-0.18) + 2(-0.1 + 0.01t)(0.01) + 2(-0.2 + 0.05t)(0.05) = 0 d t d ( d 2 ) = 2 ( 0.2 − 0.18 t ) ( − 0.18 ) + 2 ( − 0.1 + 0.01 t ) ( 0.01 ) + 2 ( − 0.2 + 0.05 t ) ( 0.05 ) = 0
− 0.18 ( 0.2 − 0.18 t ) + 0.01 ( − 0.1 + 0.01 t ) + 0.05 ( − 0.2 + 0.05 t ) = 0 -0.18(0.2 - 0.18t) + 0.01(-0.1 + 0.01t) + 0.05(-0.2 + 0.05t) = 0 − 0.18 ( 0.2 − 0.18 t ) + 0.01 ( − 0.1 + 0.01 t ) + 0.05 ( − 0.2 + 0.05 t ) = 0
− 0.036 + 0.0324 t − 0.001 + 0.0001 t − 0.01 + 0.0025 t = 0 -0.036 + 0.0324t - 0.001 + 0.0001t - 0.01 + 0.0025t = 0 − 0.036 + 0.0324 t − 0.001 + 0.0001 t − 0.01 + 0.0025 t = 0
0.035 t = 0.047 0.035t = 0.047 0.035 t = 0.047
t = 1.34 s t = 1.34 \text{ s} t = 1.34 s
b) Minimal masofa:
d ⃗ ( 1.34 ) = ( 0.2 − 0.241 , − 0.1 + 0.013 , − 0.2 + 0.067 ) \vec{d}(1.34) = (0.2 - 0.241, -0.1 + 0.013, -0.2 + 0.067) d ( 1.34 ) = ( 0.2 − 0.241 , − 0.1 + 0.013 , − 0.2 + 0.067 )
= ( − 0.041 , − 0.087 , − 0.133 ) = (-0.041, -0.087, -0.133) = ( − 0.041 , − 0.087 , − 0.133 )
d m i n = 0.00168 + 0.00757 + 0.0177 ≈ 0.164 m d_{min} = \sqrt{0.00168 + 0.00757 + 0.0177} \approx 0.164 \text{ m} d min = 0.00168 + 0.00757 + 0.0177 ≈ 0.164 m
Masala 25 ⭐⭐⭐⭐
Raketa uchish paytida quyidagi kuchlar ta'sir qilmoqda:
Itarish: T ⃗ = ( 0 , 0 , 50000 ) \vec{T} = (0, 0, 50000) T = ( 0 , 0 , 50000 ) N
Gravitatsiya: G ⃗ = ( 0 , 0 , − 9810 ) \vec{G} = (0, 0, -9810) G = ( 0 , 0 , − 9810 ) N (massa 1000 kg)
Havo qarshiligi: D ⃗ = − 0.1 ∣ v ⃗ ∣ 2 v ^ \vec{D} = -0.1|\vec{v}|^2\hat{v} D = − 0.1∣ v ∣ 2 v ^ , tezlik v ⃗ = ( 10 , 5 , 200 ) \vec{v} = (10, 5, 200) v = ( 10 , 5 , 200 ) m/s
a) Havo qarshiligi vektorini hisoblang
b) Natijaviy kuchni toping
c) Tezlanishni toping
Yechim a) Havo qarshiligi:
∣ v ⃗ ∣ = 100 + 25 + 40000 = 40125 ≈ 200.3 m/s |\vec{v}| = \sqrt{100 + 25 + 40000} = \sqrt{40125} \approx 200.3 \text{ m/s} ∣ v ∣ = 100 + 25 + 40000 = 40125 ≈ 200.3 m/s
v ^ = v ⃗ ∣ v ⃗ ∣ = ( 10 , 5 , 200 ) 200.3 ≈ ( 0.05 , 0.025 , 0.999 ) \hat{v} = \frac{\vec{v}}{|\vec{v}|} = \frac{(10, 5, 200)}{200.3} \approx (0.05, 0.025, 0.999) v ^ = ∣ v ∣ v = 200.3 ( 10 , 5 , 200 ) ≈ ( 0.05 , 0.025 , 0.999 )
D ⃗ = − 0.1 ⋅ 200.3 2 ⋅ ( 0.05 , 0.025 , 0.999 ) \vec{D} = -0.1 \cdot 200.3^2 \cdot (0.05, 0.025, 0.999) D = − 0.1 ⋅ 200. 3 2 ⋅ ( 0.05 , 0.025 , 0.999 )
= − 4012 ⋅ ( 0.05 , 0.025 , 0.999 ) = -4012 \cdot (0.05, 0.025, 0.999) = − 4012 ⋅ ( 0.05 , 0.025 , 0.999 )
= ( − 200.6 , − 100.3 , − 4008 ) N = (-200.6, -100.3, -4008) \text{ N} = ( − 200.6 , − 100.3 , − 4008 ) N
b) Natijaviy kuch:
F ⃗ = T ⃗ + G ⃗ + D ⃗ \vec{F} = \vec{T} + \vec{G} + \vec{D} F = T + G + D
= ( 0 , 0 , 50000 ) + ( 0 , 0 , − 9810 ) + ( − 200.6 , − 100.3 , − 4008 ) = (0, 0, 50000) + (0, 0, -9810) + (-200.6, -100.3, -4008) = ( 0 , 0 , 50000 ) + ( 0 , 0 , − 9810 ) + ( − 200.6 , − 100.3 , − 4008 )
= ( − 200.6 , − 100.3 , 36182 ) N = (-200.6, -100.3, 36182) \text{ N} = ( − 200.6 , − 100.3 , 36182 ) N
c) Tezlanish:
a ⃗ = F ⃗ m = ( − 200.6 , − 100.3 , 36182 ) 1000 \vec{a} = \frac{\vec{F}}{m} = \frac{(-200.6, -100.3, 36182)}{1000} a = m F = 1000 ( − 200.6 , − 100.3 , 36182 )
= ( − 0.2 , − 0.1 , 36.2 ) m/s 2 = (-0.2, -0.1, 36.2) \text{ m/s}^2 = ( − 0.2 , − 0.1 , 36.2 ) m/s 2
Kattalik:
∣ a ⃗ ∣ = 0.04 + 0.01 + 1310.4 ≈ 36.2 m/s 2 |\vec{a}| = \sqrt{0.04 + 0.01 + 1310.4} \approx 36.2 \text{ m/s}^2 ∣ a ∣ = 0.04 + 0.01 + 1310.4 ≈ 36.2 m/s 2
✅ Tekshirish Ro'yxati
Maqsad: Kamida 20 ta masalani mustaqil yechish
Keyingi Qadam
🔬 Amaliyot — Python/MATLAB da kod yozish!