Skip to main content

1.1 Vektor Algebra — Masalalar

Jami: 25 ta | Yechim bilan:


📊 Qiyinlik Darajalari

  • ⭐⭐ Asosiy (1-8)
  • ⭐⭐⭐ O'rtacha (9-17)
  • ⭐⭐⭐⭐ Murakkab (18-25)

Asosiy Masalalar (1-8)

Masala 1 ⭐⭐

a=(3,2,5)\vec{a} = (3, -2, 5) va b=(1,4,2)\vec{b} = (-1, 4, 2) vektorlar berilgan.

Toping: a) a+b\vec{a} + \vec{b} b) ab\vec{a} - \vec{b} c) 2a+3b2\vec{a} + 3\vec{b}

Yechim

a) a+b=(31,2+4,5+2)=(2,2,7)\vec{a} + \vec{b} = (3-1, -2+4, 5+2) = (2, 2, 7)

b) ab=(3(1),24,52)=(4,6,3)\vec{a} - \vec{b} = (3-(-1), -2-4, 5-2) = (4, -6, 3)

c) 2a+3b=2(3,2,5)+3(1,4,2)2\vec{a} + 3\vec{b} = 2(3, -2, 5) + 3(-1, 4, 2) =(6,4,10)+(3,12,6)=(3,8,16)= (6, -4, 10) + (-3, 12, 6) = (3, 8, 16)


Masala 2 ⭐⭐

v=(4,3,0)\vec{v} = (4, 3, 0) vektorning uzunligini va birlik vektorini toping.

Yechim

Uzunlik: v=42+32+02=16+9=25=5|\vec{v}| = \sqrt{4^2 + 3^2 + 0^2} = \sqrt{16 + 9} = \sqrt{25} = 5

Birlik vektor: v^=vv=15(4,3,0)=(0.8,0.6,0)\hat{v} = \frac{\vec{v}}{|\vec{v}|} = \frac{1}{5}(4, 3, 0) = (0.8, 0.6, 0)


Masala 3 ⭐⭐

a=(2,1,1)\vec{a} = (2, 1, -1) va b=(1,1,2)\vec{b} = (1, -1, 2) uchun skalyar ko'paytmani hisoblang.

Yechim

ab=2(1)+1(1)+(1)(2)=212=1\vec{a} \cdot \vec{b} = 2(1) + 1(-1) + (-1)(2) = 2 - 1 - 2 = -1


Masala 4 ⭐⭐

a=(1,2,3)\vec{a} = (1, 2, 3) va b=(4,5,6)\vec{b} = (4, 5, 6) vektorlar orasidagi burchakni toping.

Yechim

ab=1(4)+2(5)+3(6)=4+10+18=32\vec{a} \cdot \vec{b} = 1(4) + 2(5) + 3(6) = 4 + 10 + 18 = 32

a=1+4+9=14|\vec{a}| = \sqrt{1 + 4 + 9} = \sqrt{14}

b=16+25+36=77|\vec{b}| = \sqrt{16 + 25 + 36} = \sqrt{77}

cosθ=321477=3210780.974\cos\theta = \frac{32}{\sqrt{14} \cdot \sqrt{77}} = \frac{32}{\sqrt{1078}} \approx 0.974

θ=arccos(0.974)12.9°\theta = \arccos(0.974) \approx 12.9°


Masala 5 ⭐⭐

a=(1,2,0)\vec{a} = (1, 2, 0) va b=(3,1,4)\vec{b} = (3, -1, 4) uchun vektor ko'paytmani hisoblang.

Yechim

a×b=i^j^k^120314\vec{a} \times \vec{b} = \begin{vmatrix} \hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\ 1 & 2 & 0 \\ 3 & -1 & 4 \end{vmatrix}

=i^(240(1))j^(1403)+k^(1(1)23)= \hat{i}(2 \cdot 4 - 0 \cdot (-1)) - \hat{j}(1 \cdot 4 - 0 \cdot 3) + \hat{k}(1 \cdot (-1) - 2 \cdot 3)

=i^(8)j^(4)+k^(7)= \hat{i}(8) - \hat{j}(4) + \hat{k}(-7)

a×b=(8,4,7)\vec{a} \times \vec{b} = (8, -4, -7)


Masala 6 ⭐⭐

A(1,2,3)A(1, 2, 3), B(4,5,6)B(4, 5, 6), C(2,1,0)C(2, 1, 0) nuqtalari berilgan. AB\overrightarrow{AB} va AC\overrightarrow{AC} vektorlarini toping.

Yechim

AB=BA=(41,52,63)=(3,3,3)\overrightarrow{AB} = B - A = (4-1, 5-2, 6-3) = (3, 3, 3)

AC=CA=(21,12,03)=(1,1,3)\overrightarrow{AC} = C - A = (2-1, 1-2, 0-3) = (1, -1, -3)


Masala 7 ⭐⭐

a=(2,1,3)\vec{a} = (2, -1, 3) vektorning b=(1,1,1)\vec{b} = (1, 1, 1) ustiga proyeksiyasini toping.

Yechim

Skalyar proyeksiya: projba=abb=2(1)+(1)(1)+3(1)3=21+33=432.31\text{proj}_{\vec{b}}\vec{a} = \frac{\vec{a} \cdot \vec{b}}{|\vec{b}|} = \frac{2(-1)+(-1)(1)+3(1)}{\sqrt{3}} = \frac{2-1+3}{\sqrt{3}} = \frac{4}{\sqrt{3}} \approx 2.31

Vektor proyeksiya: projba=abb2b=43(1,1,1)=(43,43,43)\text{proj}_{\vec{b}}\vec{a} = \frac{\vec{a} \cdot \vec{b}}{|\vec{b}|^2}\vec{b} = \frac{4}{3}(1, 1, 1) = \left(\frac{4}{3}, \frac{4}{3}, \frac{4}{3}\right)


Masala 8 ⭐⭐

Quyidagi vektorlar perpendikularmi? a=(2,3,1)\vec{a} = (2, -3, 1) va b=(1,1,1)\vec{b} = (1, 1, 1)

Yechim

ab=2(1)+(3)(1)+1(1)=23+1=0\vec{a} \cdot \vec{b} = 2(1) + (-3)(1) + 1(1) = 2 - 3 + 1 = 0

Ha, ab=0\vec{a} \cdot \vec{b} = 0 bo'lgani uchun vektorlar perpendikular.


O'rtacha Masalalar (9-17)

Masala 9 ⭐⭐⭐

a=(1,2,2)\vec{a} = (1, 2, -2) va b=(3,6,2)\vec{b} = (3, -6, 2) vektorlarga perpendikular bo'lgan birlik vektorni toping.

Yechim

Perpendikular vektor: n=a×b=i^j^k^122362\vec{n} = \vec{a} \times \vec{b} = \begin{vmatrix} \hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\ 1 & 2 & -2 \\ 3 & -6 & 2 \end{vmatrix}

=i^(22(2)(6))j^(12(2)3)+k^(1(6)23)= \hat{i}(2 \cdot 2 - (-2)(-6)) - \hat{j}(1 \cdot 2 - (-2) \cdot 3) + \hat{k}(1(-6) - 2 \cdot 3)

=i^(412)j^(2+6)+k^(66)= \hat{i}(4 - 12) - \hat{j}(2 + 6) + \hat{k}(-6 - 6)

n=(8,8,12)\vec{n} = (-8, -8, -12)

Uzunligi: n=64+64+144=272=417|\vec{n}| = \sqrt{64 + 64 + 144} = \sqrt{272} = 4\sqrt{17}

Birlik vektor: n^=1417(8,8,12)=(217,217,317)\hat{n} = \frac{1}{4\sqrt{17}}(-8, -8, -12) = \left(-\frac{2}{\sqrt{17}}, -\frac{2}{\sqrt{17}}, -\frac{3}{\sqrt{17}}\right)


Masala 10 ⭐⭐⭐

A(1,0,0)A(1, 0, 0), B(0,1,0)B(0, 1, 0), C(0,0,1)C(0, 0, 1) nuqtalardan o'tuvchi uchburchak yuzini toping.

Yechim

AB=(1,1,0)\overrightarrow{AB} = (-1, 1, 0) AC=(1,0,1)\overrightarrow{AC} = (-1, 0, 1)

AB×AC=i^j^k^110101\overrightarrow{AB} \times \overrightarrow{AC} = \begin{vmatrix} \hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\ -1 & 1 & 0 \\ -1 & 0 & 1 \end{vmatrix}

=i^(1100)j^((1)10(1))+k^((1)01(1))= \hat{i}(1 \cdot 1 - 0 \cdot 0) - \hat{j}((-1) \cdot 1 - 0 \cdot (-1)) + \hat{k}((-1) \cdot 0 - 1 \cdot (-1))

=(1,1,1)= (1, 1, 1)

AB×AC=1+1+1=3|\overrightarrow{AB} \times \overrightarrow{AC}| = \sqrt{1 + 1 + 1} = \sqrt{3}

S=1230.866S = \frac{1}{2}\sqrt{3} \approx 0.866


Masala 11 ⭐⭐⭐

Robot qo'lining oxirgi nuqtasiga F=(10,5,3)\vec{F} = (10, 5, -3) N kuch ta'sir qilmoqda. Aylanish markazi O(0,0,0)O(0, 0, 0), kuch qo'yilgan nuqta P(0.3,0.2,0.5)P(0.3, 0.2, 0.5) m. Momentni hisoblang.

Yechim

τ=r×F\vec{\tau} = \vec{r} \times \vec{F}

r=(0.3,0.2,0.5)\vec{r} = (0.3, 0.2, 0.5) F=(10,5,3)\vec{F} = (10, 5, -3)

τ=i^j^k^0.30.20.51053\vec{\tau} = \begin{vmatrix} \hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\ 0.3 & 0.2 & 0.5 \\ 10 & 5 & -3 \end{vmatrix}

=i^(0.2(3)0.55)j^(0.3(3)0.510)+k^(0.350.210)= \hat{i}(0.2 \cdot (-3) - 0.5 \cdot 5) - \hat{j}(0.3 \cdot (-3) - 0.5 \cdot 10) + \hat{k}(0.3 \cdot 5 - 0.2 \cdot 10)

=i^(0.62.5)j^(0.95)+k^(1.52)= \hat{i}(-0.6 - 2.5) - \hat{j}(-0.9 - 5) + \hat{k}(1.5 - 2)

τ=(3.1,5.9,0.5) N\cdotpm\vec{\tau} = (-3.1, 5.9, -0.5) \text{ N·m}


Masala 12 ⭐⭐⭐

Dron v=(5,3,2)\vec{v} = (5, 3, 2) m/s tezlik bilan uchmoqda. Shamol w=(2,1,0)\vec{w} = (-2, 1, 0) m/s. Natijaviy tezlik va uning yerga nisbatan burchagini toping.

Yechim

Natijaviy tezlik: vnet=v+w=(52,3+1,2+0)=(3,4,2)\vec{v}_{net} = \vec{v} + \vec{w} = (5-2, 3+1, 2+0) = (3, 4, 2)

Tezlik kattaligi: vnet=9+16+4=295.39 m/s|\vec{v}_{net}| = \sqrt{9 + 16 + 4} = \sqrt{29} \approx 5.39 \text{ m/s}

Yer tekisligi (xy) bilan burchak: θ=arctan(vzvx2+vy2)=arctan(29+16)=arctan(25)21.8°\theta = \arctan\left(\frac{v_z}{\sqrt{v_x^2 + v_y^2}}\right) = \arctan\left(\frac{2}{\sqrt{9+16}}\right) = \arctan\left(\frac{2}{5}\right) \approx 21.8°


Masala 13 ⭐⭐⭐

a\vec{a}, b\vec{b}, c\vec{c} vektorlar berilgan: a=(1,0,1)\vec{a} = (1, 0, 1), b=(0,1,1)\vec{b} = (0, 1, 1), c=(1,1,0)\vec{c} = (1, 1, 0). Ular hosil qilgan parallelepiped hajmini toping.

Yechim

Aralash ko'paytma (hajm): V=a(b×c)V = |\vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c})|

Avval b×c\vec{b} \times \vec{c}: b×c=i^j^k^011110\vec{b} \times \vec{c} = \begin{vmatrix} \hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\ 0 & 1 & 1 \\ 1 & 1 & 0 \end{vmatrix}

=i^(1011)j^(0011)+k^(0111)= \hat{i}(1 \cdot 0 - 1 \cdot 1) - \hat{j}(0 \cdot 0 - 1 \cdot 1) + \hat{k}(0 \cdot 1 - 1 \cdot 1)

=(1,1,1)= (-1, 1, -1)

Keyin: a(b×c)=(1,0,1)(1,1,1)=1+01=2\vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) = (1, 0, 1) \cdot (-1, 1, -1) = -1 + 0 - 1 = -2

V=2=2 (birlik3)V = |-2| = 2 \text{ (birlik}^3)


Masala 14 ⭐⭐⭐

a=(2,1,1)\vec{a} = (2, 1, -1) vektorni b=(1,0,0)\vec{b} = (1, 0, 0) ga parallel va perpendikular komponentlarga ajrating.

Yechim

b\vec{b} ga parallel komponent (proyeksiya): a=abb2b=2(1)+1(0)+(1)(0)1(1,0,0)=2(1,0,0)=(2,0,0)\vec{a}_{\parallel} = \frac{\vec{a} \cdot \vec{b}}{|\vec{b}|^2}\vec{b} = \frac{2(1) + 1(0) + (-1)(0)}{1}(1, 0, 0) = 2(1, 0, 0) = (2, 0, 0)

Perpendikular komponent: a=aa=(2,1,1)(2,0,0)=(0,1,1)\vec{a}_{\perp} = \vec{a} - \vec{a}_{\parallel} = (2, 1, -1) - (2, 0, 0) = (0, 1, -1)

Tekshirish: a+a=(2,0,0)+(0,1,1)=(2,1,1)=a\vec{a}_{\parallel} + \vec{a}_{\perp} = (2, 0, 0) + (0, 1, -1) = (2, 1, -1) = \vec{a}


Masala 15 ⭐⭐⭐

Dekart koordinatalarida (3,4,5)(3, 4, 5) nuqtani silindr koordinatalarga o'tkazing.

Yechim

ρ=x2+y2=9+16=5\rho = \sqrt{x^2 + y^2} = \sqrt{9 + 16} = 5

ϕ=arctan(yx)=arctan(43)53.13°0.927 rad\phi = \arctan\left(\frac{y}{x}\right) = \arctan\left(\frac{4}{3}\right) \approx 53.13° \approx 0.927 \text{ rad}

z=5z = 5

Javob: (ρ,ϕ,z)=(5,53.13°,5)(\rho, \phi, z) = (5, 53.13°, 5) yoki (5,0.927,5)(5, 0.927, 5) rad


Masala 16 ⭐⭐⭐

Sferik koordinatalar (r,θ,ϕ)=(10,60°,45°)(r, \theta, \phi) = (10, 60°, 45°) ni Dekart koordinatalarga o'tkazing.

Yechim

x=rsinθcosϕ=10sin(60°)cos(45°)=103222x = r\sin\theta\cos\phi = 10 \sin(60°)\cos(45°) = 10 \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} \cdot \frac{\sqrt{2}}{2} x=10646.12x = 10 \cdot \frac{\sqrt{6}}{4} \approx 6.12

y=rsinθsinϕ=10sin(60°)sin(45°)=103222y = r\sin\theta\sin\phi = 10 \sin(60°)\sin(45°) = 10 \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} \cdot \frac{\sqrt{2}}{2} y6.12y \approx 6.12

z=rcosθ=10cos(60°)=100.5=5z = r\cos\theta = 10\cos(60°) = 10 \cdot 0.5 = 5

Javob: (x,y,z)(6.12,6.12,5)(x, y, z) \approx (6.12, 6.12, 5)


Masala 17 ⭐⭐⭐

F1=(100,50,0)\vec{F}_1 = (100, 50, 0) N va F2=(30,80,20)\vec{F}_2 = (-30, 80, 20) N kuchlar bitta nuqtaga ta'sir qilmoqda. Natijaviy kuchning kattaligi va yo'nalish kosinuslarini toping.

Yechim

Natijaviy kuch: F=F1+F2=(70,130,20) N\vec{F} = \vec{F}_1 + \vec{F}_2 = (70, 130, 20) \text{ N}

Kattalik: F=702+1302+202=4900+16900+400=22200149 N|\vec{F}| = \sqrt{70^2 + 130^2 + 20^2} = \sqrt{4900 + 16900 + 400} = \sqrt{22200} \approx 149 \text{ N}

Yo'nalish kosinuslari: cosα=FxF=701490.470\cos\alpha = \frac{F_x}{|\vec{F}|} = \frac{70}{149} \approx 0.470 cosβ=FyF=1301490.872\cos\beta = \frac{F_y}{|\vec{F}|} = \frac{130}{149} \approx 0.872 cosγ=FzF=201490.134\cos\gamma = \frac{F_z}{|\vec{F}|} = \frac{20}{149} \approx 0.134

Tekshirish: cos2α+cos2β+cos2γ=0.221+0.760+0.0181\cos^2\alpha + \cos^2\beta + \cos^2\gamma = 0.221 + 0.760 + 0.018 \approx 1


Murakkab Masalalar (18-25)

Masala 18 ⭐⭐⭐⭐

Quadcopter dronning 4 ta motori quyidagi itarish kuchlarini bermoqda (birlik vektorlar bilan):

  • Motor 1: F1=5F_1 = 5 N, n^1=(0,0,1)\hat{n}_1 = (0, 0, 1)
  • Motor 2: F2=6F_2 = 6 N, n^2=(0.1,0,0.995)\hat{n}_2 = (0.1, 0, 0.995)
  • Motor 3: F3=5F_3 = 5 N, n^3=(0.1,0.1,0.990)\hat{n}_3 = (-0.1, 0.1, 0.990)
  • Motor 4: F4=4F_4 = 4 N, n^4=(0,0.1,0.995)\hat{n}_4 = (0, -0.1, 0.995)

Natijaviy kuch vektorini va uning vertikal bilan burchagini toping.

Yechim

Kuch vektorlari: F1=5(0,0,1)=(0,0,5)\vec{F}_1 = 5(0, 0, 1) = (0, 0, 5) F2=6(0.1,0,0.995)=(0.6,0,5.97)\vec{F}_2 = 6(0.1, 0, 0.995) = (0.6, 0, 5.97) F3=5(0.1,0.1,0.990)=(0.5,0.5,4.95)\vec{F}_3 = 5(-0.1, 0.1, 0.990) = (-0.5, 0.5, 4.95) F4=4(0,0.1,0.995)=(0,0.4,3.98)\vec{F}_4 = 4(0, -0.1, 0.995) = (0, -0.4, 3.98)

Natijaviy: Ftotal=(0.1,0.1,19.9) N\vec{F}_{total} = (0.1, 0.1, 19.9) \text{ N}

Kattalik: Ftotal=0.01+0.01+396.0119.9 N|\vec{F}_{total}| = \sqrt{0.01 + 0.01 + 396.01} \approx 19.9 \text{ N}

Vertikal bilan burchak: cosθ=FzF=19.919.90.9999\cos\theta = \frac{F_z}{|\vec{F}|} = \frac{19.9}{19.9} \approx 0.9999 θ0.41°\theta \approx 0.41°


Masala 19 ⭐⭐⭐⭐

Robot qo'lining uchta bo'g'ini bor. Har bir bo'g'inning uzunligi va burchagi:

  • L1=0.5L_1 = 0.5 m, θ1=30°\theta_1 = 30° (gorizontaldan)
  • L2=0.3L_2 = 0.3 m, θ2=45°\theta_2 = 45° (birinchidan)
  • L3=0.2L_3 = 0.2 m, θ3=20°\theta_3 = -20° (ikkinchidan)

Oxirgi nuqta (end effector) pozitsiyasini toping (2D tekislikda).

Yechim

Har bir bo'g'in pozitsiyasi (kümülatif burchak): ϕ1=30°\phi_1 = 30° ϕ2=30°+45°=75°\phi_2 = 30° + 45° = 75° ϕ3=75°+(20°)=55°\phi_3 = 75° + (-20°) = 55°

Pozitsiyalar: x1=L1cosϕ1=0.5cos(30°)=0.433 mx_1 = L_1\cos\phi_1 = 0.5\cos(30°) = 0.433 \text{ m} y1=L1sinϕ1=0.5sin(30°)=0.25 my_1 = L_1\sin\phi_1 = 0.5\sin(30°) = 0.25 \text{ m}

x2=x1+L2cosϕ2=0.433+0.3cos(75°)=0.433+0.078=0.511 mx_2 = x_1 + L_2\cos\phi_2 = 0.433 + 0.3\cos(75°) = 0.433 + 0.078 = 0.511 \text{ m} y2=y1+L2sinϕ2=0.25+0.3sin(75°)=0.25+0.290=0.540 my_2 = y_1 + L_2\sin\phi_2 = 0.25 + 0.3\sin(75°) = 0.25 + 0.290 = 0.540 \text{ m}

x3=x2+L3cosϕ3=0.511+0.2cos(55°)=0.511+0.115=0.626 mx_3 = x_2 + L_3\cos\phi_3 = 0.511 + 0.2\cos(55°) = 0.511 + 0.115 = 0.626 \text{ m} y3=y2+L3sinϕ3=0.540+0.2sin(55°)=0.540+0.164=0.704 my_3 = y_2 + L_3\sin\phi_3 = 0.540 + 0.2\sin(55°) = 0.540 + 0.164 = 0.704 \text{ m}

End Effector: (0.626,0.704)(0.626, 0.704) m


Masala 20 ⭐⭐⭐⭐

Raketa traektoriyasi parametrik ko'rinishda berilgan: r(t)=(100t,200t5t2,50t)\vec{r}(t) = (100t, 200t - 5t^2, 50t) bu yerda tt sekundlarda, koordinatalar metrlarda.

a) t=10t = 10 s dagi tezlik vektorini toping b) t=10t = 10 s dagi tezlanish vektorini toping c) Tezlik va tezlanish orasidagi burchakni toping

Yechim

a) Tezlik (hosilasi): v(t)=drdt=(100,20010t,50)\vec{v}(t) = \frac{d\vec{r}}{dt} = (100, 200 - 10t, 50)

t=10t = 10 da: v(10)=(100,200100,50)=(100,100,50) m/s\vec{v}(10) = (100, 200 - 100, 50) = (100, 100, 50) \text{ m/s}

b) Tezlanish: a(t)=dvdt=(0,10,0) m/s2\vec{a}(t) = \frac{d\vec{v}}{dt} = (0, -10, 0) \text{ m/s}^2

Bu doimiy (gravitatsiya).

c) Burchak: va=100(0)+100(10)+50(0)=1000\vec{v} \cdot \vec{a} = 100(0) + 100(-10) + 50(0) = -1000

v=10000+10000+2500=22500=150 m/s|\vec{v}| = \sqrt{10000 + 10000 + 2500} = \sqrt{22500} = 150 \text{ m/s} a=10 m/s2|\vec{a}| = 10 \text{ m/s}^2

cosθ=100015010=23\cos\theta = \frac{-1000}{150 \cdot 10} = -\frac{2}{3} θ=arccos(0.667)131.8°\theta = \arccos(-0.667) \approx 131.8°


Masala 21 ⭐⭐⭐⭐

Dron kamerasi yo'nalishini belgilovchi birlik vektor c^=(0.6,0.8,0)\hat{c} = (0.6, 0.8, 0) (gorizontal). Kamerani vertikal bo'yicha α=30°\alpha = 30° ga pastga burilishi kerak. Yangi yo'nalish vektorini toping.

Yechim

Vertikal pastga burilish uchun, gorizontal komponent saqlanib, vertikal komponent qo'shiladi.

Yangi vektor (normallashtirilmagan): c=(cos(30°)0.6,cos(30°)0.8,sin(30°))\vec{c}' = (\cos(30°) \cdot 0.6, \cos(30°) \cdot 0.8, -\sin(30°)) =(0.8660.6,0.8660.8,0.5)= (0.866 \cdot 0.6, 0.866 \cdot 0.8, -0.5) =(0.520,0.693,0.5)= (0.520, 0.693, -0.5)

Uzunligi: c=0.270+0.480+0.25=1.0=1|\vec{c}'| = \sqrt{0.270 + 0.480 + 0.25} = \sqrt{1.0} = 1

Bu allaqachon birlik vektor.

Javob: c^=(0.520,0.693,0.5)\hat{c}' = (0.520, 0.693, -0.5)


Masala 22 ⭐⭐⭐⭐

Uchta GPS sun'iy yo'ldoshi quyidagi pozitsiyalarda (ECEF koordinatalari, km):

  • S1=(20000,15000,10000)S_1 = (20000, 15000, 10000)
  • S2=(18000,20000,8000)S_2 = (18000, 20000, 8000)
  • S3=(22000,12000,12000)S_3 = (22000, 12000, 12000)

Agar qabul qiluvchi nuqta R=(0,0,6371)R = (0, 0, 6371) (Yer sirtida) bo'lsa, har bir sun'iy yo'ldoshgacha masofani toping.

Yechim

d1=S1R=(20000,15000,3629)d_1 = |S_1 - R| = |(20000, 15000, 3629)| =200002+150002+36292=400M+225M+13.17M= \sqrt{20000^2 + 15000^2 + 3629^2} = \sqrt{400M + 225M + 13.17M} =638.17M25262 km= \sqrt{638.17M} \approx 25262 \text{ km}

d2=S2R=(18000,20000,1629)d_2 = |S_2 - R| = |(18000, 20000, 1629)| =324M+400M+2.65M=726.65M26956 km= \sqrt{324M + 400M + 2.65M} = \sqrt{726.65M} \approx 26956 \text{ km}

d3=S3R=(22000,12000,5629)d_3 = |S_3 - R| = |(22000, 12000, 5629)| =484M+144M+31.69M=659.69M25684 km= \sqrt{484M + 144M + 31.69M} = \sqrt{659.69M} \approx 25684 \text{ km}


Masala 23 ⭐⭐⭐⭐

Propeller aylanish o'qi n^=(0,0,1)\hat{n} = (0, 0, 1) (vertikal). Aylanish tezligi ω=500\omega = 500 rad/s. Propeller uchidagi nuqta pozitsiyasi r=(0.15,0,0)\vec{r} = (0.15, 0, 0) m (aylanish markazidan).

a) Nuqtaning chiziqli tezligini toping b) Markazga intilma tezlanishni toping

Yechim

a) Chiziqli tezlik: v=ω×r\vec{v} = \vec{\omega} \times \vec{r}

Bu yerda ω=ωn^=(0,0,500)\vec{\omega} = \omega\hat{n} = (0, 0, 500) rad/s

v=(0,0,500)×(0.15,0,0)\vec{v} = (0, 0, 500) \times (0.15, 0, 0) =i^j^k^005000.1500= \begin{vmatrix} \hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\ 0 & 0 & 500 \\ 0.15 & 0 & 0 \end{vmatrix} =(005000,5000.1500,0000.15)= (0 \cdot 0 - 500 \cdot 0, 500 \cdot 0.15 - 0 \cdot 0, 0 \cdot 0 - 0 \cdot 0.15) =(0,75,0) m/s= (0, 75, 0) \text{ m/s}

Tezlik kattaligi: v=75|\vec{v}| = 75 m/s

b) Markazga intilma tezlanish: ac=v2r=7520.15=56250.15=37500 m/s2a_c = \frac{v^2}{r} = \frac{75^2}{0.15} = \frac{5625}{0.15} = 37500 \text{ m/s}^2

Yoki: ac=ω2r=50020.15=37500 m/s2a_c = \omega^2 r = 500^2 \cdot 0.15 = 37500 \text{ m/s}^2

Yo'nalish: markazga qarab, ac=37500r^=(37500,0,0)\vec{a}_c = -37500\hat{r} = (-37500, 0, 0) m/s²


Masala 24 ⭐⭐⭐⭐

Ikki robot qo'li koordinatsiyalangan harakat qilmoqda:

  • Robot A: rA(t)=(0.5+0.1t,0.3+0.05t,0.80.02t)\vec{r}_A(t) = (0.5 + 0.1t, 0.3 + 0.05t, 0.8 - 0.02t) m
  • Robot B: rB(t)=(0.70.08t,0.2+0.06t,0.6+0.03t)\vec{r}_B(t) = (0.7 - 0.08t, 0.2 + 0.06t, 0.6 + 0.03t) m

a) Qaysi vaqtda ular eng yaqin bo'ladi? b) Minimal masofani toping

Yechim

Orasidagi masofa vektori: d(t)=rBrA=(0.20.18t,0.1+0.01t,0.2+0.05t)\vec{d}(t) = \vec{r}_B - \vec{r}_A = (0.2 - 0.18t, -0.1 + 0.01t, -0.2 + 0.05t)

Masofa kvadrati: d2(t)=(0.20.18t)2+(0.1+0.01t)2+(0.2+0.05t)2d^2(t) = (0.2 - 0.18t)^2 + (-0.1 + 0.01t)^2 + (-0.2 + 0.05t)^2

Minimumni topish uchun hosilani nolga tenglashtiramiz: d(d2)dt=2(0.20.18t)(0.18)+2(0.1+0.01t)(0.01)+2(0.2+0.05t)(0.05)=0\frac{d(d^2)}{dt} = 2(0.2 - 0.18t)(-0.18) + 2(-0.1 + 0.01t)(0.01) + 2(-0.2 + 0.05t)(0.05) = 0

0.18(0.20.18t)+0.01(0.1+0.01t)+0.05(0.2+0.05t)=0-0.18(0.2 - 0.18t) + 0.01(-0.1 + 0.01t) + 0.05(-0.2 + 0.05t) = 0 0.036+0.0324t0.001+0.0001t0.01+0.0025t=0-0.036 + 0.0324t - 0.001 + 0.0001t - 0.01 + 0.0025t = 0 0.035t=0.0470.035t = 0.047 t=1.34 st = 1.34 \text{ s}

b) Minimal masofa: d(1.34)=(0.20.241,0.1+0.013,0.2+0.067)\vec{d}(1.34) = (0.2 - 0.241, -0.1 + 0.013, -0.2 + 0.067) =(0.041,0.087,0.133)= (-0.041, -0.087, -0.133)

dmin=0.00168+0.00757+0.01770.164 md_{min} = \sqrt{0.00168 + 0.00757 + 0.0177} \approx 0.164 \text{ m}


Masala 25 ⭐⭐⭐⭐

Raketa uchish paytida quyidagi kuchlar ta'sir qilmoqda:

  • Itarish: T=(0,0,50000)\vec{T} = (0, 0, 50000) N
  • Gravitatsiya: G=(0,0,9810)\vec{G} = (0, 0, -9810) N (massa 1000 kg)
  • Havo qarshiligi: D=0.1v2v^\vec{D} = -0.1|\vec{v}|^2\hat{v}, tezlik v=(10,5,200)\vec{v} = (10, 5, 200) m/s

a) Havo qarshiligi vektorini hisoblang b) Natijaviy kuchni toping c) Tezlanishni toping

Yechim

a) Havo qarshiligi: v=100+25+40000=40125200.3 m/s|\vec{v}| = \sqrt{100 + 25 + 40000} = \sqrt{40125} \approx 200.3 \text{ m/s}

v^=vv=(10,5,200)200.3(0.05,0.025,0.999)\hat{v} = \frac{\vec{v}}{|\vec{v}|} = \frac{(10, 5, 200)}{200.3} \approx (0.05, 0.025, 0.999)

D=0.1200.32(0.05,0.025,0.999)\vec{D} = -0.1 \cdot 200.3^2 \cdot (0.05, 0.025, 0.999) =4012(0.05,0.025,0.999)= -4012 \cdot (0.05, 0.025, 0.999) =(200.6,100.3,4008) N= (-200.6, -100.3, -4008) \text{ N}

b) Natijaviy kuch: F=T+G+D\vec{F} = \vec{T} + \vec{G} + \vec{D} =(0,0,50000)+(0,0,9810)+(200.6,100.3,4008)= (0, 0, 50000) + (0, 0, -9810) + (-200.6, -100.3, -4008) =(200.6,100.3,36182) N= (-200.6, -100.3, 36182) \text{ N}

c) Tezlanish: a=Fm=(200.6,100.3,36182)1000\vec{a} = \frac{\vec{F}}{m} = \frac{(-200.6, -100.3, 36182)}{1000} =(0.2,0.1,36.2) m/s2= (-0.2, -0.1, 36.2) \text{ m/s}^2

Kattalik: a=0.04+0.01+1310.436.2 m/s2|\vec{a}| = \sqrt{0.04 + 0.01 + 1310.4} \approx 36.2 \text{ m/s}^2


✅ Tekshirish Ro'yxati

  • 1-8: Asosiy operatsiyalar
  • 9-17: O'rtacha masalalar
  • 18-25: Murakkab masalalar

Maqsad: Kamida 20 ta masalani mustaqil yechish


Keyingi Qadam

🔬 Amaliyot — Python/MATLAB da kod yozish!