Skip to main content

πŸ“ Differensial Hisob β€” Nazariya

Kirish​

Differensial hisob β€” o'zgarishlarni o'rganuvchi matematika bo'limi. Robotika, dronlar va raketalar uchun tezlik, tezlanish, optimizatsiya va boshqarish tizimlarida asosiy vosita.

1. Limit (Chegara)​

Ta'rif​

xx aa ga yaqinlashganda f(x)f(x) ning limiti LL ga teng:

lim⁑xβ†’af(x)=L\lim_{x \to a} f(x) = L

Bu degani, xx aa ga qanchalik yaqin bo'lsa, f(x)f(x) LL ga shunchalik yaqin bo'ladi.

Asosiy limitlar​

LimitQiymat
lim⁑xβ†’0sin⁑xx\lim_{x \to 0} \frac{\sin x}{x}11
lim⁑xβ†’01βˆ’cos⁑xx\lim_{x \to 0} \frac{1 - \cos x}{x}00
lim⁑xβ†’0exβˆ’1x\lim_{x \to 0} \frac{e^x - 1}{x}11
lim⁑xβ†’βˆž(1+1x)x\lim_{x \to \infty} (1 + \frac{1}{x})^xee
lim⁑xβ†’0ln⁑(1+x)x\lim_{x \to 0} \frac{\ln(1+x)}{x}11

Limit qoidalari​

  1. Yig'indi: lim⁑[f(x)+g(x)]=lim⁑f(x)+lim⁑g(x)\lim[f(x) + g(x)] = \lim f(x) + \lim g(x)
  2. Ko'paytma: lim⁑[f(x)β‹…g(x)]=lim⁑f(x)β‹…lim⁑g(x)\lim[f(x) \cdot g(x)] = \lim f(x) \cdot \lim g(x)
  3. Bo'linma: lim⁑f(x)g(x)=lim⁑f(x)lim⁑g(x)\lim\frac{f(x)}{g(x)} = \frac{\lim f(x)}{\lim g(x)}, agar lim⁑g(x)β‰ 0\lim g(x) \neq 0

L'HΓ΄pital qoidasi​

Agar 00\frac{0}{0} yoki ∞∞\frac{\infty}{\infty} noaniqlik bo'lsa:

lim⁑xβ†’af(x)g(x)=lim⁑xβ†’afβ€²(x)gβ€²(x)\lim_{x \to a} \frac{f(x)}{g(x)} = \lim_{x \to a} \frac{f'(x)}{g'(x)}
Misol

lim⁑xβ†’0sin⁑xx=lim⁑xβ†’0cos⁑x1=1\lim_{x \to 0} \frac{\sin x}{x} = \lim_{x \to 0} \frac{\cos x}{1} = 1

2. Hosila (Derivative)​

Ta'rif​

Funksiyaning x=ax = a nuqtadagi hosilasi:

fβ€²(a)=lim⁑hβ†’0f(a+h)βˆ’f(a)hf'(a) = \lim_{h \to 0} \frac{f(a + h) - f(a)}{h}

Geometrik ma'no​

Hosila β€” funksiya grafigiga x=ax = a nuqtada o'tkazilgan urinma to'g'ri chiziqning burchak koeffitsienti.

       y
| /
| / ← urinma (slope = f'(a))
| /
| * ← (a, f(a))
| /
|/
+----------β†’ x
a

Fizik ma'no​

  • Tezlik: v(t)=dsdt=sβ€²(t)v(t) = \frac{ds}{dt} = s'(t) β€” pozitsiyaning vaqt bo'yicha hosilasi
  • Tezlanish: a(t)=dvdt=vβ€²(t)=sβ€²β€²(t)a(t) = \frac{dv}{dt} = v'(t) = s''(t) β€” tezlikning hosilasi

3. Hosila qoidalari​

Asosiy hosilalar​

Funksiya f(x)f(x)Hosila fβ€²(x)f'(x)
cc (konstanta)00
xnx^nnxnβˆ’1nx^{n-1}
exe^xexe^x
axa^xaxln⁑aa^x \ln a
ln⁑x\ln x1x\frac{1}{x}
log⁑ax\log_a x1xln⁑a\frac{1}{x \ln a}
sin⁑x\sin xcos⁑x\cos x
cos⁑x\cos xβˆ’sin⁑x-\sin x
tan⁑x\tan xsec⁑2x=1cos⁑2x\sec^2 x = \frac{1}{\cos^2 x}
arcsin⁑x\arcsin x11βˆ’x2\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}
arccos⁑x\arccos xβˆ’11βˆ’x2-\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}
arctan⁑x\arctan x11+x2\frac{1}{1+x^2}

Hosila qoidalari​

1. Konstanta ko'paytma: [cf(x)]β€²=cfβ€²(x)[cf(x)]' = cf'(x)

2. Yig'indi/Ayirma: [f(x)Β±g(x)]β€²=fβ€²(x)Β±gβ€²(x)[f(x) \pm g(x)]' = f'(x) \pm g'(x)

3. Ko'paytma (Leibniz): [f(x)β‹…g(x)]β€²=fβ€²(x)g(x)+f(x)gβ€²(x)[f(x) \cdot g(x)]' = f'(x)g(x) + f(x)g'(x)

4. Bo'linma: [f(x)g(x)]β€²=fβ€²(x)g(x)βˆ’f(x)gβ€²(x)[g(x)]2\left[\frac{f(x)}{g(x)}\right]' = \frac{f'(x)g(x) - f(x)g'(x)}{[g(x)]^2}

5. Zanjir qoidasi (Chain Rule): [f(g(x))]β€²=fβ€²(g(x))β‹…gβ€²(x)[f(g(x))]' = f'(g(x)) \cdot g'(x)

Zanjir qoidasi misol

y=sin⁑(x2)y = \sin(x^2) uchun:

  • Tashqi funksiya: sin⁑(u)\sin(u), hosilasi: cos⁑(u)\cos(u)
  • Ichki funksiya: u=x2u = x^2, hosilasi: 2x2x

yβ€²=cos⁑(x2)β‹…2x=2xcos⁑(x2)y' = \cos(x^2) \cdot 2x = 2x\cos(x^2)

4. Yuqori tartibli hosilalar​

Ikkinchi hosila: fβ€²β€²(x)=d2fdx2=ddx(dfdx)f''(x) = \frac{d^2f}{dx^2} = \frac{d}{dx}\left(\frac{df}{dx}\right)

nn-tartibli hosila: f(n)(x)=dnfdxnf^{(n)}(x) = \frac{d^nf}{dx^n}

Fizik ma'no​

TartibMexanik ma'no
s(t)s(t)Pozitsiya
sβ€²(t)=v(t)s'(t) = v(t)Tezlik
sβ€²β€²(t)=a(t)s''(t) = a(t)Tezlanish
sβ€²β€²β€²(t)=j(t)s'''(t) = j(t)Jerk (silkinish)
s(4)(t)s^{(4)}(t)Snap
Robotikada jerk

Robot harakatlarida jerk (j=dadtj = \frac{da}{dt}) cheklash muhim β€” bu mexanik stress va tebranishlarni kamaytiradi.

5. Qisman hosilalar (Partial Derivatives)​

Ko'p o'zgaruvchili funksiyalar uchun:

f(x,y)β‡’βˆ‚fβˆ‚x,βˆ‚fβˆ‚yf(x, y) \quad \Rightarrow \quad \frac{\partial f}{\partial x}, \quad \frac{\partial f}{\partial y}

Ta'rif​

xx bo'yicha qisman hosila (yy ni konstanta deb):

βˆ‚fβˆ‚x=lim⁑hβ†’0f(x+h,y)βˆ’f(x,y)h\frac{\partial f}{\partial x} = \lim_{h \to 0} \frac{f(x+h, y) - f(x, y)}{h}

Gradient​

Gradient β€” barcha qisman hosilalardan tuzilgan vektor:

βˆ‡f=(βˆ‚fβˆ‚x,βˆ‚fβˆ‚y,βˆ‚fβˆ‚z)\nabla f = \left(\frac{\partial f}{\partial x}, \frac{\partial f}{\partial y}, \frac{\partial f}{\partial z}\right)

Gradient funksiya eng tez o'sish yo'nalishini ko'rsatadi.

Misol

f(x,y)=x2+3xy+y2f(x, y) = x^2 + 3xy + y^2 uchun: βˆ‚fβˆ‚x=2x+3y\frac{\partial f}{\partial x} = 2x + 3y βˆ‚fβˆ‚y=3x+2y\frac{\partial f}{\partial y} = 3x + 2y βˆ‡f=(2x+3y,3x+2y)\nabla f = (2x + 3y, 3x + 2y)

Hessian matritsasi​

Ikkinchi tartibli qisman hosilalar matritsasi:

\frac{\partial^2 f}{\partial x^2} & \frac{\partial^2 f}{\partial x \partial y} \\ \frac{\partial^2 f}{\partial y \partial x} & \frac{\partial^2 f}{\partial y^2} \end{bmatrix}$$ ## 6. Differensial Funksiyaning differensiali: $$df = f'(x) \cdot dx$$ Ko'p o'zgaruvchili: $$df = \frac{\partial f}{\partial x}dx + \frac{\partial f}{\partial y}dy$$ ### Taxminiy hisoblash Agar $\Delta x$ kichik bo'lsa: $$f(x + \Delta x) \approx f(x) + f'(x) \cdot \Delta x$$ ## 7. Ekstremal qiymatlar ### Lokal ekstremumlar 1. **Kritik nuqtalar:** $f'(x) = 0$ yoki $f'(x)$ mavjud emas 2. **Ikkinchi hosila testi:** - $f''(x) > 0$ β†’ lokal minimum - $f''(x) < 0$ β†’ lokal maksimum - $f''(x) = 0$ β†’ test noaniq ### Ko'p o'zgaruvchili ekstremumlar Kritik nuqta: $\nabla f = 0$ Hessian testi: - $H > 0$ va $\frac{\partial^2 f}{\partial x^2} > 0$ β†’ minimum - $H > 0$ va $\frac{\partial^2 f}{\partial x^2} < 0$ β†’ maksimum - $H < 0$ β†’ egar nuqta ## 8. Lagrange ko'paytuvchilar Cheklash bilan optimizatsiya: **Masala:** $f(x, y)$ ni $g(x, y) = 0$ sharti bilan optimize qilish. **Yechish:** $$\nabla f = \lambda \nabla g$$ Bu teng qo'shiladi: $$g(x, y) = 0$$ :::tip[Misol] $f(x,y) = xy$ ni $x + y = 10$ sharti bilan maksimallash: $\nabla f = (y, x)$, $\nabla g = (1, 1)$ $(y, x) = \lambda(1, 1)$ β†’ $y = \lambda$, $x = \lambda$ $x + y = 10$ β†’ $2\lambda = 10$ β†’ $\lambda = 5$ Javob: $x = y = 5$, $f_{max} = 25$ ::: ## 9. Taylor qatori Funksiyani polinom bilan taxminlash: $$f(x) = f(a) + f'(a)(x-a) + \frac{f''(a)}{2!}(x-a)^2 + \frac{f'''(a)}{3!}(x-a)^3 + ...$$ ### Maclaurin qatori (a = 0) $$f(x) = f(0) + f'(0)x + \frac{f''(0)}{2!}x^2 + \frac{f'''(0)}{3!}x^3 + ...$$ ### Muhim qatorlar $$e^x = 1 + x + \frac{x^2}{2!} + \frac{x^3}{3!} + ...$$ $$\sin x = x - \frac{x^3}{3!} + \frac{x^5}{5!} - ...$$ $$\cos x = 1 - \frac{x^2}{2!} + \frac{x^4}{4!} - ...$$ $$\ln(1+x) = x - \frac{x^2}{2} + \frac{x^3}{3} - ... \quad (|x| < 1)$$ ## 10. Amaliy misollar ### Raketa tezligi Tsiolkovsky tenglamasi: $$v = v_e \ln\frac{m_0}{m}$$ Tezlanish (massa kamayishi bilan): $$a = \frac{dv}{dt} = \frac{v_e}{m}\frac{dm}{dt}$$ ### Robot manipulyator Jacobian orqali tezlik: $$\dot{x} = J(\theta)\dot{\theta}$$ bu yerda $J_{ij} = \frac{\partial x_i}{\partial \theta_j}$ ### PID kontroller $$u(t) = K_p e(t) + K_i \int e(t)dt + K_d \frac{de(t)}{dt}$$ $D$ term β€” xato hosilasi. ## Xulosa Differensial hisob asoslari: - βœ… Limit va uzviylik - βœ… Hosila va uning geometrik/fizik ma'nosi - βœ… Hosila qoidalari (zanjir qoidasi muhim!) - βœ… Qisman hosilalar va gradient - βœ… Ekstremal qiymatlar va optimizatsiya - βœ… Taylor qatori