Kompleks sonlar va Furye tahlili — signal ishlash, boshqarish tizimlari va tebranishlarni tushunish uchun muhim matematik vositalar.
1. Kompleks Sonlar
1.1 Asosiy Tushunchalar
Kompleks son — real va mavhum qismlardan iborat son:
z=a+bi
Bu yerda:
- a=Re(z) — real qism
- b=Im(z) — mavhum (imaginary) qism
- i=−1 — mavhum birlik (i2=−1)
Misol: z=3+4i uchun Re(z)=3, Im(z)=4
1.2 Kompleks Tekislik
Kompleks sonlarni 2D tekislikda tasvirlash mumkin:
- Gorizontal o'q — real qism
- Vertikal o'q — mavhum qism
Modul (absolyut qiymat):
∣z∣=a2+b2
Argument (faza burchagi):
arg(z)=θ=arctan(ab)
1.3 Algebraik Ko'rinish
Qo'shish: (a+bi)+(c+di)=(a+c)+(b+d)i
Ayirish: (a+bi)−(c+di)=(a−c)+(b−d)i
Ko'paytirish: (a+bi)(c+di)=(ac−bd)+(ad+bc)i
Bo'lish:
c+dia+bi=(c+di)(c−di)(a+bi)(c−di)=c2+d2(ac+bd)+(bc−ad)i
Qo'shma (conjugate):
zˉ=a−bi
Xossalar:
- z⋅zˉ=∣z∣2=a2+b2
- z1+z2=zˉ1+zˉ2
- z1⋅z2=zˉ1⋅zˉ2
2. Trigonometrik va Eksponensial Ko'rinish
2.1 Trigonometrik Ko'rinish
z=r(cosθ+isinθ)
Bu yerda:
- r=∣z∣ — modul
- θ=arg(z) — argument
O'tkazish:
- a=rcosθ
- b=rsinθ
Matematikaning eng go'zal formulasi:
eiθ=cosθ+isinθ
Maxsus holatlar:
- eiπ=−1 (Euler identiteti)
- eiπ/2=i
- ei⋅2π=1
2.3 Eksponensial Ko'rinish
z=reiθ
Afzalliklari:
- Ko'paytirish osonlashadi: z1z2=r1r2ei(θ1+θ2)
- Darajaga ko'tarish: zn=rneinθ
- Ildiz chiqarish: nz=nrei(θ+2πk)/n, k=0,1,…,n−1
(cosθ+isinθ)n=cos(nθ)+isin(nθ)
Qo'llanilishi: Trigonometrik identitetlarni chiqarish, n-darajali ildizlarni topish.
3. Kompleks Sonlarning Qo'llanilishi
3.1 Tebranishlarni Tasvirlash
Garmonik tebranish:
x(t)=Acos(ωt+ϕ)
Kompleks ko'rinishda:
x~(t)=Aei(ωt+ϕ)=Aeiϕeiωt
Real qism: x(t)=Re(x~(t))
3.2 Fazorlar (Phasors)
Fazor — vaqtga bog'liq bo'lmagan kompleks son:
X~=Aeiϕ
AC zanjirlarida:
- Kuchlanish: V~=VmeiϕV
- Tok: I~=ImeiϕI
- Impedans: Z~=R+iX
3.3 Boshqarish Tizimlarida
Uzatish funksiyasi H(s) da s=σ+iω:
H(iω)=∣H(iω)∣ei∠H(iω)
- Amplituda: ∣H(iω)∣
- Faza: ∠H(iω)
4. Furye Qatorlari
4.1 Davriy Signallar
Agar f(t) davri T bo'lsa: f(t+T)=f(t)
Asosiy chastota: ω0=T2π yoki f0=T1
4.2 Furye Qatori Ta'rifi
Har qanday davriy funksiyani sinusoidalar yig'indisi sifatida ifodalash mumkin:
f(t)=2a0+n=1∑∞[ancos(nω0t)+bnsin(nω0t)]
4.3 Furye Koeffitsientlari
a0=T2∫0Tf(t)dt
an=T2∫0Tf(t)cos(nω0t)dt
bn=T2∫0Tf(t)sin(nω0t)dt
4.4 Kompleks Furye Qatori
f(t)=n=−∞∑∞cneinω0t
Bu yerda:
cn=T1∫0Tf(t)e−inω0tdt
Bog'lanish:
- c0=2a0
- cn=2an−ibn (n>0 uchun)
- c−n=cˉn
4.5 Spektral Tahlil
Amplituda spektri: ∣cn∣ vs n
Faza spektri: arg(cn) vs n
Parseval teoremasi (energiya saqlanishi):
T1∫0T∣f(t)∣2dt=n=−∞∑∞∣cn∣2
5.1 Davriy Bo'lmagan Signallar
Davr T→∞ bo'lganda, diskret spektr uzluksiz spektrga aylanadi.
To'g'ri transformatsiya:
F(ω)=F{f(t)}=∫−∞∞f(t)e−iωtdt
Teskari transformatsiya:
f(t)=F−1{F(ω)}=2π1∫−∞∞F(ω)eiωtdω
5.3 Asosiy Xossalar
| Xossa | Vaqt sohasi | Chastota sohasi |
|---|
| Chiziqlilik | af(t)+bg(t) | aF(ω)+bG(ω) |
| Vaqt siljishi | f(t−t0) | e−iωt0F(ω) |
| Chastota siljishi | eiω0tf(t) | F(ω−ω0) |
| Masshtablash | f(at) | a1F(aω) |
| Hosila | dtdf | iωF(ω) |
| Konvolyutsiya | f∗g | F⋅G |
- δ(t)↔1
- 1↔2πδ(ω)
- e−atu(t) (a > 0) ↔a+iω1
- e−a∣t∣↔a2+ω22a
- cos(ω0t)↔π[δ(ω−ω0)+δ(ω+ω0)]
5.5 Konvolyutsiya
Ta'rif:
(f∗g)(t)=∫−∞∞f(τ)g(t−τ)dτ
Konvolyutsiya teoremasi:
F{f∗g}=F(ω)⋅G(ω)
Vaqt sohasida konvolyutsiya = chastota sohasida ko'paytirish.
6.1 Diskret Signallar
Uzluksiz signal namunalanganda (sampling):
x[n]=x(nTs)
Namunalash chastotasi: fs=1/Ts
6.2 Nyquist Teoremasi
Signal to'liq tiklanishi uchun:
fs≥2fmax
Aliasing: Agar bu shart bajarilmasa, yuqori chastotalar past chastotalarga "yopilib" ketadi.
6.3 DFT Ta'rifi
N ta namuna uchun:
To'g'ri DFT:
X[k]=n=0∑N−1x[n]e−i2πkn/N,k=0,1,…,N−1
Teskari DFT:
x[n]=N1k=0∑N−1X[k]ei2πkn/N
FFT — DFT ni samarali hisoblash algoritmi.
- DFT murakkabligi: O(N2)
- FFT murakkabligi: O(NlogN)
Misol: N=1024 uchun FFT ~100 marta tezroq.
7. Signal Filtrlash
7.1 Filtr Turlari
| Filtr turi | O'tkazadi | To'sadi |
|---|
| Past chastotali (LPF) | ω<ωc | ω>ωc |
| Yuqori chastotali (HPF) | ω>ωc | ω<ωc |
| O'tkazuvchan (BPF) | ω1<ω<ω2 | Tashqaridagilar |
| To'suvchi (BSF) | Tashqaridagilar | ω1<ω<ω2 |
7.2 Ideal Past Chastotali Filtr
H(ω)={1,0,∣ω∣≤ωc∣ω∣>ωc
Impuls javobi:
h(t)=πωcsinc(ωct)
7.3 Filtrlash Jarayoni
Chastota sohasida:
Y(ω)=H(ω)⋅X(ω)
Vaqt sohasida:
y(t)=h(t)∗x(t)
8. Qo'llanilishi
8.1 Robotika va Dronlarda
IMU signal filtrlash:
- Akselerometr va giroskopdan keluvchi shovqinli signallarni tozalash
- Past chastotali filtr — yuqori chastotali shovqinni yo'qotish
- Kalman filtri — sensor ma'lumotlarini birlashtirish
Motor tebranishlari:
- Furye tahlili orqali rezonans chastotalarini aniqlash
- Tebranishlarni kamaytirish uchun filtrlar loyihalash
8.2 Raketada
Aerodinamik kuchlar tahlili:
- Davriy kuchlanishlarni Furye qatori bilan ifodalash
- Flutter (tebranish nobarqarorligi) chastotalarini aniqlash
Navigatsiya:
- GPS va IMU signallarini filtrlash
- Shovqinni kamaytirish
8.3 Kommunikatsiya
Modulyatsiya:
- AM, FM, PM — tashuvchi to'lqin chastotasini o'zgartirish
- Kompleks sonlar orqali ifodalash
Spektral samaradorlik:
- Furye tahlili orqali chastota band kengligini baholash
9. Python Misollari
Furye Qatori Koeffitsientlari
import numpy as np
import matplotlib.pyplot as plt
def fourier_coefficients(f, T, n_terms):
"""Furye qatori koeffitsientlarini hisoblash."""
omega0 = 2 * np.pi / T
a0 = (2/T) * np.trapz(f(np.linspace(0, T, 1000)),
np.linspace(0, T, 1000))
a_n, b_n = [], []
t = np.linspace(0, T, 1000)
for n in range(1, n_terms + 1):
a_n.append((2/T) * np.trapz(f(t) * np.cos(n*omega0*t), t))
b_n.append((2/T) * np.trapz(f(t) * np.sin(n*omega0*t), t))
return a0, np.array(a_n), np.array(b_n)
FFT Misoli
fs = 1000
t = np.linspace(0, 1, fs)
signal = np.sin(2*np.pi*50*t) + 0.5*np.sin(2*np.pi*120*t)
fft_result = np.fft.fft(signal)
frequencies = np.fft.fftfreq(len(signal), 1/fs)
pos_mask = frequencies >= 0
plt.plot(frequencies[pos_mask], np.abs(fft_result[pos_mask]))
plt.xlabel('Chastota (Hz)')
plt.ylabel('Amplituda')
plt.title('FFT Spektri')
plt.show()
Xulosa
| Mavzu | Asosiy g'oya |
|---|
| Kompleks sonlar | z=a+bi=reiθ |
| Euler formulasi | eiθ=cosθ+isinθ |
| Furye qatori | Davriy signal = sinusoidalar yig'indisi |
| Furye transformatsiyasi | Vaqt ↔ Chastota |
| FFT | Tez hisoblash algoritmi |
| Filtrlash | Kerakli chastotalarni ajratish |
Keyingi qadam: Masalalar va Python amaliyoti orqali mustahkamlash.