Skip to main content

Kompleks Sonlar va Furye

Kompleks sonlar va Furye tahlili — signal ishlash, boshqarish tizimlari va tebranishlarni tushunish uchun muhim matematik vositalar.


1. Kompleks Sonlar

1.1 Asosiy Tushunchalar

Kompleks son — real va mavhum qismlardan iborat son:

z=a+biz = a + bi

Bu yerda:

  • a=Re(z)a = \text{Re}(z) — real qism
  • b=Im(z)b = \text{Im}(z) — mavhum (imaginary) qism
  • i=1i = \sqrt{-1} — mavhum birlik (i2=1i^2 = -1)

Misol: z=3+4iz = 3 + 4i uchun Re(z)=3\text{Re}(z) = 3, Im(z)=4\text{Im}(z) = 4

1.2 Kompleks Tekislik

Kompleks sonlarni 2D tekislikda tasvirlash mumkin:

  • Gorizontal o'q — real qism
  • Vertikal o'q — mavhum qism

Modul (absolyut qiymat):

z=a2+b2|z| = \sqrt{a^2 + b^2}

Argument (faza burchagi):

arg(z)=θ=arctan(ba)\arg(z) = \theta = \arctan\left(\frac{b}{a}\right)

1.3 Algebraik Ko'rinish

Qo'shish: (a+bi)+(c+di)=(a+c)+(b+d)i(a + bi) + (c + di) = (a+c) + (b+d)i

Ayirish: (a+bi)(c+di)=(ac)+(bd)i(a + bi) - (c + di) = (a-c) + (b-d)i

Ko'paytirish: (a+bi)(c+di)=(acbd)+(ad+bc)i(a + bi)(c + di) = (ac - bd) + (ad + bc)i

Bo'lish:

a+bic+di=(a+bi)(cdi)(c+di)(cdi)=(ac+bd)+(bcad)ic2+d2\frac{a + bi}{c + di} = \frac{(a + bi)(c - di)}{(c + di)(c - di)} = \frac{(ac + bd) + (bc - ad)i}{c^2 + d^2}

Qo'shma (conjugate):

zˉ=abi\bar{z} = a - bi

Xossalar:

  • zzˉ=z2=a2+b2z \cdot \bar{z} = |z|^2 = a^2 + b^2
  • z1+z2=zˉ1+zˉ2\overline{z_1 + z_2} = \bar{z}_1 + \bar{z}_2
  • z1z2=zˉ1zˉ2\overline{z_1 \cdot z_2} = \bar{z}_1 \cdot \bar{z}_2

2. Trigonometrik va Eksponensial Ko'rinish

2.1 Trigonometrik Ko'rinish

z=r(cosθ+isinθ)z = r(\cos\theta + i\sin\theta)

Bu yerda:

  • r=zr = |z| — modul
  • θ=arg(z)\theta = \arg(z) — argument

O'tkazish:

  • a=rcosθa = r\cos\theta
  • b=rsinθb = r\sin\theta

2.2 Euler Formulasi

Matematikaning eng go'zal formulasi:

eiθ=cosθ+isinθe^{i\theta} = \cos\theta + i\sin\theta

Maxsus holatlar:

  • eiπ=1e^{i\pi} = -1 (Euler identiteti)
  • eiπ/2=ie^{i\pi/2} = i
  • ei2π=1e^{i \cdot 2\pi} = 1

2.3 Eksponensial Ko'rinish

z=reiθz = re^{i\theta}

Afzalliklari:

  • Ko'paytirish osonlashadi: z1z2=r1r2ei(θ1+θ2)z_1 z_2 = r_1 r_2 e^{i(\theta_1 + \theta_2)}
  • Darajaga ko'tarish: zn=rneinθz^n = r^n e^{in\theta}
  • Ildiz chiqarish: zn=rnei(θ+2πk)/n\sqrt[n]{z} = \sqrt[n]{r} e^{i(\theta + 2\pi k)/n}, k=0,1,,n1k = 0, 1, \ldots, n-1

2.4 De Moivre Formulasi

(cosθ+isinθ)n=cos(nθ)+isin(nθ)(\cos\theta + i\sin\theta)^n = \cos(n\theta) + i\sin(n\theta)

Qo'llanilishi: Trigonometrik identitetlarni chiqarish, nn-darajali ildizlarni topish.


3. Kompleks Sonlarning Qo'llanilishi

3.1 Tebranishlarni Tasvirlash

Garmonik tebranish:

x(t)=Acos(ωt+ϕ)x(t) = A\cos(\omega t + \phi)

Kompleks ko'rinishda:

x~(t)=Aei(ωt+ϕ)=Aeiϕeiωt\tilde{x}(t) = Ae^{i(\omega t + \phi)} = Ae^{i\phi}e^{i\omega t}

Real qism: x(t)=Re(x~(t))x(t) = \text{Re}(\tilde{x}(t))

3.2 Fazorlar (Phasors)

Fazor — vaqtga bog'liq bo'lmagan kompleks son:

X~=Aeiϕ\tilde{X} = Ae^{i\phi}

AC zanjirlarida:

  • Kuchlanish: V~=VmeiϕV\tilde{V} = V_m e^{i\phi_V}
  • Tok: I~=ImeiϕI\tilde{I} = I_m e^{i\phi_I}
  • Impedans: Z~=R+iX\tilde{Z} = R + iX

3.3 Boshqarish Tizimlarida

Uzatish funksiyasi H(s)H(s) da s=σ+iωs = \sigma + i\omega:

H(iω)=H(iω)eiH(iω)H(i\omega) = |H(i\omega)|e^{i\angle H(i\omega)}
  • Amplituda: H(iω)|H(i\omega)|
  • Faza: H(iω)\angle H(i\omega)

4. Furye Qatorlari

4.1 Davriy Signallar

Agar f(t)f(t) davri TT bo'lsa: f(t+T)=f(t)f(t + T) = f(t)

Asosiy chastota: ω0=2πT\omega_0 = \frac{2\pi}{T} yoki f0=1Tf_0 = \frac{1}{T}

4.2 Furye Qatori Ta'rifi

Har qanday davriy funksiyani sinusoidalar yig'indisi sifatida ifodalash mumkin:

f(t)=a02+n=1[ancos(nω0t)+bnsin(nω0t)]f(t) = \frac{a_0}{2} + \sum_{n=1}^{\infty} \left[ a_n\cos(n\omega_0 t) + b_n\sin(n\omega_0 t) \right]

4.3 Furye Koeffitsientlari

a0=2T0Tf(t)dta_0 = \frac{2}{T}\int_0^T f(t)\,dt an=2T0Tf(t)cos(nω0t)dta_n = \frac{2}{T}\int_0^T f(t)\cos(n\omega_0 t)\,dt bn=2T0Tf(t)sin(nω0t)dtb_n = \frac{2}{T}\int_0^T f(t)\sin(n\omega_0 t)\,dt

4.4 Kompleks Furye Qatori

f(t)=n=cneinω0tf(t) = \sum_{n=-\infty}^{\infty} c_n e^{in\omega_0 t}

Bu yerda:

cn=1T0Tf(t)einω0tdtc_n = \frac{1}{T}\int_0^T f(t)e^{-in\omega_0 t}\,dt

Bog'lanish:

  • c0=a02c_0 = \frac{a_0}{2}
  • cn=anibn2c_n = \frac{a_n - ib_n}{2} (n>0n > 0 uchun)
  • cn=cˉnc_{-n} = \bar{c}_n

4.5 Spektral Tahlil

Amplituda spektri: cn|c_n| vs nn

Faza spektri: arg(cn)\arg(c_n) vs nn

Parseval teoremasi (energiya saqlanishi):

1T0Tf(t)2dt=n=cn2\frac{1}{T}\int_0^T |f(t)|^2\,dt = \sum_{n=-\infty}^{\infty} |c_n|^2

5. Furye Transformatsiyasi

5.1 Davriy Bo'lmagan Signallar

Davr TT \to \infty bo'lganda, diskret spektr uzluksiz spektrga aylanadi.

5.2 Furye Transformatsiyasi Ta'rifi

To'g'ri transformatsiya:

F(ω)=F{f(t)}=f(t)eiωtdtF(\omega) = \mathcal{F}\{f(t)\} = \int_{-\infty}^{\infty} f(t)e^{-i\omega t}\,dt

Teskari transformatsiya:

f(t)=F1{F(ω)}=12πF(ω)eiωtdωf(t) = \mathcal{F}^{-1}\{F(\omega)\} = \frac{1}{2\pi}\int_{-\infty}^{\infty} F(\omega)e^{i\omega t}\,d\omega

5.3 Asosiy Xossalar

XossaVaqt sohasiChastota sohasi
Chiziqlilikaf(t)+bg(t)af(t) + bg(t)aF(ω)+bG(ω)aF(\omega) + bG(\omega)
Vaqt siljishif(tt0)f(t - t_0)eiωt0F(ω)e^{-i\omega t_0}F(\omega)
Chastota siljishieiω0tf(t)e^{i\omega_0 t}f(t)F(ωω0)F(\omega - \omega_0)
Masshtablashf(at)f(at)1aF(ωa)\frac{1}{a}F(\frac{\omega}{a})
Hosiladfdt\frac{df}{dt}iωF(ω)i\omega F(\omega)
Konvolyutsiyafgf * gFGF \cdot G

5.4 Muhim Transformatsiya Juftlari

  • δ(t)1\delta(t) \leftrightarrow 1
  • 12πδ(ω)1 \leftrightarrow 2\pi\delta(\omega)
  • eatu(t)e^{-at}u(t) (a > 0) 1a+iω\leftrightarrow \frac{1}{a + i\omega}
  • eat2aa2+ω2e^{-a|t|} \leftrightarrow \frac{2a}{a^2 + \omega^2}
  • cos(ω0t)π[δ(ωω0)+δ(ω+ω0)]\cos(\omega_0 t) \leftrightarrow \pi[\delta(\omega - \omega_0) + \delta(\omega + \omega_0)]

5.5 Konvolyutsiya

Ta'rif:

(fg)(t)=f(τ)g(tτ)dτ(f * g)(t) = \int_{-\infty}^{\infty} f(\tau)g(t - \tau)\,d\tau

Konvolyutsiya teoremasi:

F{fg}=F(ω)G(ω)\mathcal{F}\{f * g\} = F(\omega) \cdot G(\omega)

Vaqt sohasida konvolyutsiya = chastota sohasida ko'paytirish.


6. Diskret Furye Transformatsiyasi (DFT)

6.1 Diskret Signallar

Uzluksiz signal namunalanganda (sampling):

x[n]=x(nTs)x[n] = x(nT_s)

Namunalash chastotasi: fs=1/Tsf_s = 1/T_s

6.2 Nyquist Teoremasi

Signal to'liq tiklanishi uchun:

fs2fmaxf_s \geq 2f_{max}

Aliasing: Agar bu shart bajarilmasa, yuqori chastotalar past chastotalarga "yopilib" ketadi.

6.3 DFT Ta'rifi

NN ta namuna uchun:

To'g'ri DFT:

X[k]=n=0N1x[n]ei2πkn/N,k=0,1,,N1X[k] = \sum_{n=0}^{N-1} x[n]e^{-i2\pi kn/N}, \quad k = 0, 1, \ldots, N-1

Teskari DFT:

x[n]=1Nk=0N1X[k]ei2πkn/Nx[n] = \frac{1}{N}\sum_{k=0}^{N-1} X[k]e^{i2\pi kn/N}

6.4 Tez Furye Transformatsiyasi (FFT)

FFT — DFT ni samarali hisoblash algoritmi.

  • DFT murakkabligi: O(N2)O(N^2)
  • FFT murakkabligi: O(NlogN)O(N\log N)

Misol: N=1024N = 1024 uchun FFT ~100 marta tezroq.


7. Signal Filtrlash

7.1 Filtr Turlari

Filtr turiO'tkazadiTo'sadi
Past chastotali (LPF)ω<ωc\omega < \omega_cω>ωc\omega > \omega_c
Yuqori chastotali (HPF)ω>ωc\omega > \omega_cω<ωc\omega < \omega_c
O'tkazuvchan (BPF)ω1<ω<ω2\omega_1 < \omega < \omega_2Tashqaridagilar
To'suvchi (BSF)Tashqaridagilarω1<ω<ω2\omega_1 < \omega < \omega_2

7.2 Ideal Past Chastotali Filtr

H(ω)={1,ωωc0,ω>ωcH(\omega) = \begin{cases} 1, & |\omega| \leq \omega_c \\ 0, & |\omega| > \omega_c \end{cases}

Impuls javobi:

h(t)=ωcπsinc(ωct)h(t) = \frac{\omega_c}{\pi}\text{sinc}(\omega_c t)

7.3 Filtrlash Jarayoni

Chastota sohasida:

Y(ω)=H(ω)X(ω)Y(\omega) = H(\omega) \cdot X(\omega)

Vaqt sohasida:

y(t)=h(t)x(t)y(t) = h(t) * x(t)

8. Qo'llanilishi

8.1 Robotika va Dronlarda

IMU signal filtrlash:

  • Akselerometr va giroskopdan keluvchi shovqinli signallarni tozalash
  • Past chastotali filtr — yuqori chastotali shovqinni yo'qotish
  • Kalman filtri — sensor ma'lumotlarini birlashtirish

Motor tebranishlari:

  • Furye tahlili orqali rezonans chastotalarini aniqlash
  • Tebranishlarni kamaytirish uchun filtrlar loyihalash

8.2 Raketada

Aerodinamik kuchlar tahlili:

  • Davriy kuchlanishlarni Furye qatori bilan ifodalash
  • Flutter (tebranish nobarqarorligi) chastotalarini aniqlash

Navigatsiya:

  • GPS va IMU signallarini filtrlash
  • Shovqinni kamaytirish

8.3 Kommunikatsiya

Modulyatsiya:

  • AM, FM, PM — tashuvchi to'lqin chastotasini o'zgartirish
  • Kompleks sonlar orqali ifodalash

Spektral samaradorlik:

  • Furye tahlili orqali chastota band kengligini baholash

9. Python Misollari

Furye Qatori Koeffitsientlari

import numpy as np
import matplotlib.pyplot as plt

def fourier_coefficients(f, T, n_terms):
"""Furye qatori koeffitsientlarini hisoblash."""
omega0 = 2 * np.pi / T
a0 = (2/T) * np.trapz(f(np.linspace(0, T, 1000)),
np.linspace(0, T, 1000))

a_n, b_n = [], []
t = np.linspace(0, T, 1000)
for n in range(1, n_terms + 1):
a_n.append((2/T) * np.trapz(f(t) * np.cos(n*omega0*t), t))
b_n.append((2/T) * np.trapz(f(t) * np.sin(n*omega0*t), t))

return a0, np.array(a_n), np.array(b_n)

FFT Misoli

# Signal yaratish
fs = 1000 # Hz
t = np.linspace(0, 1, fs)
signal = np.sin(2*np.pi*50*t) + 0.5*np.sin(2*np.pi*120*t)

# FFT
fft_result = np.fft.fft(signal)
frequencies = np.fft.fftfreq(len(signal), 1/fs)

# Faqat musbat chastotalar
pos_mask = frequencies >= 0
plt.plot(frequencies[pos_mask], np.abs(fft_result[pos_mask]))
plt.xlabel('Chastota (Hz)')
plt.ylabel('Amplituda')
plt.title('FFT Spektri')
plt.show()

Xulosa

MavzuAsosiy g'oya
Kompleks sonlarz=a+bi=reiθz = a + bi = re^{i\theta}
Euler formulasieiθ=cosθ+isinθe^{i\theta} = \cos\theta + i\sin\theta
Furye qatoriDavriy signal = sinusoidalar yig'indisi
Furye transformatsiyasiVaqt \leftrightarrow Chastota
FFTTez hisoblash algoritmi
FiltrlashKerakli chastotalarni ajratish

Keyingi qadam: Masalalar va Python amaliyoti orqali mustahkamlash.