Masalalar β Kompleks Sonlar va Furye
20 ta masala: osondan qiyinga tartiblangan.
Boshlang'ich (1-8)β
Masala 1: Kompleks son arifmetikasiβ
z1β=3+4i va z2β=1β2i uchun z1β+z2β, z1ββz2β, z1ββ
z2β ni toping.
Yechim
z1β+z2β=(3+1)+(4β2)i=4+2i
z1ββz2β=(3β1)+(4β(β2))i=2+6i
z1ββ
z2β=(3)(1)+(3)(β2i)+(4i)(1)+(4i)(β2i)
=3β6i+4iβ8i2=3β2i+8=11β2i
z1β+z2β=4+2i,z1ββz2β=2+6i,z1ββ
z2β=11β2iβ
Masala 2: Modul va argumentβ
z=β3+3i uchun modul β£zβ£ va argument ΞΈ ni toping.
Yechim
β£zβ£=(β3)2+32β=9+9β=18β=32β
ΞΈ=arctan(β33β)=arctan(β1)
Lekin z ikkinchi chorakda (Re<0, Im>0):
ΞΈ=Οβ4Οβ=43Οβ (yoki 135Β°)
β£zβ£=32β,ΞΈ=43Οββ
Masala 3: Eksponensial ko'rinishβ
z=2+2i ni eksponensial ko'rinishda yozing.
Yechim
β£zβ£=4+4β=22β
ΞΈ=arctan(22β)=arctan(1)=4Οβ
z=22βeiΟ/4β
eiΟ/3 ni algebraik ko'rinishda yozing.
Yechim
eiΟ/3=cos3Οβ+isin3Οβ
=21β+i23ββ
eiΟ/3=21β+23ββiβ
Masala 5: Kompleks sonni darajaga ko'tarishβ
(1+i)4 ni hisoblang.
Yechim
Avval eksponensial ko'rinishga o'tkazamiz:
β£1+iβ£=2β, ΞΈ=4Οβ
1+i=2βeiΟ/4
(1+i)4=(2β)4eiβ
4β
Ο/4=4eiΟ=4(cosΟ+isinΟ)=β4
(1+i)4=β4β
Masala 6: Qo'shma va modulβ
z=5β12i uchun zΛ va zβ
zΛ ni toping.
Yechim
zΛ=5+12i
zβ
zΛ=(5β12i)(5+12i)=25+60iβ60iβ144i2
=25+144=169=β£zβ£2
Tekshiruv: β£zβ£2=52+122=25+144=169 β
zΛ=5+12i,zzΛ=169β
Masala 7: Kompleks bo'lishβ
1β2i3+4iβ ni hisoblang.
Yechim
Maxrajni qo'shmasiga ko'paytiramiz:
1β2i3+4iββ
1+2i1+2iβ=(1β2i)(1+2i)(3+4i)(1+2i)β
Surat: (3+4i)(1+2i)=3+6i+4i+8i2=3+10iβ8=β5+10i
Maxraj: (1β2i)(1+2i)=1+4=5
1β2i3+4iβ=5β5+10iβ=β1+2iβ
Masala 8: Ildiz chiqarishβ
iβ ni toping (ikkala ildiz).
Yechim
i=eiΟ/2 (modul=1, argument=Ο/2)
iβ=eiΟ/4 yoki ei(Ο/4+Ο)=ei5Ο/4
Birinchi ildiz: eiΟ/4=cos4Οβ+isin4Οβ=22ββ+22ββi
Ikkinchi ildiz: ei5Ο/4=β22βββ22ββi
iβ=Β±22ββ(1+i)β
O'rta (9-15)β
Masala 9: Furye koeffitsientlariβ
f(t) to'rtburchak to'lqin: davri T=2Ο, f(t)=1 agar 0<t<Ο, f(t)=β1 agar Ο<t<2Ο.
a0β, a1β, b1β koeffitsientlarini toping.
Yechim
Ο0β=2Ο/T=1
a0β=T2ββ«0Tβf(t)dt=Ο1β[β«0Οβ1dt+β«Ο2Οβ(β1)dt]
=Ο1β[ΟβΟ]=0
a1β=T2ββ«0Tβf(t)cos(t)dt
=Ο1β[β«0Οβcostdtββ«Ο2Οβcostdt]
=Ο1β[0β0]=0
b1β=Ο1β[β«0Οβsintdtββ«Ο2Οβsintdt]
=Ο1β[[βcost]0Οββ[βcost]Ο2Οβ]
=Ο1β[(1+1)β(β1β1)]=Ο4β
a0β=0,a1β=0,b1β=Ο4ββ
Masala 10: To'rtburchak to'lqin spektriβ
Yuqoridagi to'rtburchak to'lqin uchun umumiy bnβ formulasini toping (faqat toq n uchun).
Yechim
bnβ=T2ββ«0Tβf(t)sin(nt)dt
=Ο1β[β«0Οβsin(nt)dtββ«Ο2Οβsin(nt)dt]
=Ο1β[βncos(nt)ββ0Οβ+ncos(nt)ββΟ2Οβ]
=nΟ1β[(βcos(nΟ)+1)+(cos(2nΟ)βcos(nΟ))]
=nΟ1β[2β2cos(nΟ)]
cos(nΟ)=(β1)n, shuning uchun:
- n toq: bnβ=nΟ1β[2β2(β1)]=nΟ4β
- n juft: bnβ=0
bnβ=nΟ4βΒ (faqatΒ toqΒ nΒ uchun)β
To'rtburchak to'lqin: f(t)=Ο4β[sint+3sin3tβ+5sin5tβ+β¦]
Masala 11: Parsevalning energiya tenglamasiβ
f(t)=sint uchun T1ββ«0Tββ£f(t)β£2dt va Furye koeffitsientlari orqali energiyani tekshiring.
Yechim
Vaqt sohasida:
2Ο1ββ«02Οβsin2tdt=2Ο1ββ
Ο=21β
Furye koeffitsientlari: anβ=0, b1β=1, boshqalari = 0
c1β=2βib1ββ=2βiβ, cβ1β=2iβ
Spektral energiya: β£c1ββ£2+β£cβ1ββ£2=41β+41β=21β β
Energiya=21ββ
Masala 12: DFT qo'lda hisoblashβ
x=[1,0,β1,0] uchun 4-nuqtali DFT ni hisoblang.
Yechim
X[k]=βn=03βx[n]eβi2Οkn/4
W=eβiΟ/2=βi
X[0]=1+0+(β1)+0=0
X[1]=1β
W0+0β
W1+(β1)β
W2+0β
W3
=1+0+(β1)(β1)+0=2
X[2]=1β
W0+0+(β1)β
W4+0
=1+(β1)(1)=0
X[3]=1β
W0+0+(β1)β
W6+0
=1+(β1)(β1)=2
X=[0,2,0,2]β
Masala 13: Nyquist chastotasiβ
Signal maksimal chastotasi 500 Hz. Minimal namunalash chastotasini toping.
Yechim
Nyquist teoremasi: fsββ₯2fmaxβ
fsββ₯2Γ500=1000 Hz
fsββ₯1000Β Hzβ
Amalda 2-3 marta ko'proq olish tavsiya etiladi (masalan, 2000-3000 Hz).
Masala 14: Filtr dizayniβ
Past chastotali RC filtrning kesish chastotasi (cutoff) formulasini chiqaring va R=1kΞ©, C=100nF uchun hisoblang.
Yechim
RC filtr uzatish funksiyasi:
H(jΟ)=1+jΟRC1β
Kesish chastotasida β£Hβ£=2β1β (-3 dB):
1+(ΟcβRC)2β1β=2β1β
ΟcβRC=1
fcβ=2ΟRC1β
R=1000Ξ©, C=100Γ10β9F
fcβ=2ΟΓ1000Γ100Γ10β91β=2ΟΓ10β41β
fcββ1592Β Hzβ
Masala 15: Konvolyutsiya teoremasiβ
f(t)=eβtu(t) va g(t)=eβ2tu(t) uchun (fβg)(t) ni toping.
Yechim
Chastota sohasida:
F(Ο)=1+iΟ1β, G(Ο)=2+iΟ1β
Y(Ο)=F(Ο)G(Ο)=(1+iΟ)(2+iΟ)1β
Parchalab: (1+iΟ)(2+iΟ)1β=1+iΟ1ββ2+iΟ1β
Teskari transformatsiya:
y(t)=(eβtβeβ2t)u(t)
(fβg)(t)=(eβtβeβ2t)u(t)β
Qiyin (16-20)β
Masala 16: Kompleks impedansβ
RLC ketma-ket zanjirda R=100Ξ©, L=0.1H, C=10ΞΌF.
Ο=1000rad/s da umumiy impedans Z ni toping.
Yechim
ZRβ=R=100Ξ©
ZLβ=iΟL=iΓ1000Γ0.1=100iΞ©
ZCβ=iΟC1β=iΓ1000Γ10β51β=0.01i1β=β100iΞ©
Z=ZRβ+ZLβ+ZCβ=100+100iβ100i=100Ξ©
Bu rezonans chastotasi! (Ο0β=LCβ1β=0.1Γ10β5β1β=1000rad/s)
Z=100Ω (sofΒ rezistiv,Β rezonans)β
Masala 17: Fazor tahliliβ
AC zanjirda v(t)=170cos(377t+30Β°) V. Fazor V~ ni toping va amplituda hamda RMS qiymatlarini hisoblang.
Yechim
V~=VmβeiΟ=170eiβ
30Β°=170(cos30Β°+isin30Β°)
=170(0.866+0.5i)=147.2+85i V
Amplituda: Vmβ=170 V
RMS: Vrmsβ=2βVmββ=2β170ββ120.2 V
V~=170β 30° V,Vrmsββ120Β Vβ
Masala 18: IMU sensor filtrlashβ
Akselerometr signali: a(t)=9.8+0.5sin(2Οβ
2β
t)+0.3sin(2Οβ
50β
t)
50 Hz shovqinni yo'qotish uchun qanday filtr kerak?
Yechim
Signal tarkibi:
- DC: 9.8 (gravitatsiya)
- 2 Hz: 0.5sin(...) (real harakat)
- 50 Hz: 0.3sin(...) (shovqin - motor tebranishi yoki elektr shovqin)
Yechim variantlari:
-
Past chastotali filtr (LPF): fcββ10 Hz
- 2 Hz o'tadi, 50 Hz to'siladi
- Eng oddiy yechim
-
Band-stop filtr: 50 Hz atrofida tor diapazon to'siladi
- Agar yuqori chastotali ma'lumot ham kerak bo'lsa
LPF,Β fcβ=10Β HzΒ (yokiΒ Band-stopΒ 45-55Β Hz)β
Masala 19: Spektral tahlilβ
Signal: x(t)=3cos(100Οt)+2cos(200Οt+Ο/4)
FFT spektrida qaysi chastotalarda piklar bo'ladi va amplitudalari qancha?
Yechim
Chastotalar:
- Ο1β=100Οβf1β=50 Hz, amplituda = 3
- Ο2β=200Οβf2β=100 Hz, amplituda = 2
FFT da:
- f=50 Hz da pik, β£Xβ£=3ΓN/2 (bir tomonlama)
- f=100 Hz da pik, β£Xβ£=2ΓN/2
Normallashtirilgan amplituda spektrida:
f1β=50Β Hz(A=3),f2β=100Β Hz(A=2)β
Faza spektrida: f1β da Ο=0, f2β da Ο=45Β°
Masala 20: Dron tebranish tahliliβ
Quadcopter propelleri 5000 RPM da aylanadi. Tebranishning asosiy chastotasini va uning garmonikalari chastotalarini toping.
Yechim
Asosiy chastota:
f0β=605000β=83.33 Hz
Propellerda odatda 2 yoki 3 ta parra bo'ladi. 2 parrali propeller uchun:
Blade Pass Frequency (BPF):
fBPFβ=2Γf0β=166.67 Hz
Garmonikalar:
- 1-garmonika: f0β=83.33 Hz (aylanish)
- 2-garmonika: 2f0β=166.67 Hz (BPF)
- 3-garmonika: 3f0β=250 Hz
- ...
f0β=83.3Β Hz,fBPFβ=166.7Β Hzβ
Bu chastotalarni filtrlab, motor tebranishlarini kamaytirish mumkin.
Natijalar Jadvaliβ
| Daraja | Masalalar | Mavzular |
|---|
| Boshlang'ich | 1-8 | Kompleks arifmetika, modul, argument, Euler |
| O'rta | 9-15 | Furye qatori, DFT, Nyquist, filtrlar |
| Qiyin | 16-20 | Impedans, fazorlar, sensor filtrlash, spektral tahlil |
Jami: 20 masala