Skip to main content

Masalalar β€” Kompleks Sonlar va Furye

20 ta masala: osondan qiyinga tartiblangan.


Boshlang'ich (1-8)​

Masala 1: Kompleks son arifmetikasi​

z1=3+4iz_1 = 3 + 4i va z2=1βˆ’2iz_2 = 1 - 2i uchun z1+z2z_1 + z_2, z1βˆ’z2z_1 - z_2, z1β‹…z2z_1 \cdot z_2 ni toping.

Yechim

z1+z2=(3+1)+(4βˆ’2)i=4+2iz_1 + z_2 = (3+1) + (4-2)i = 4 + 2i

z1βˆ’z2=(3βˆ’1)+(4βˆ’(βˆ’2))i=2+6iz_1 - z_2 = (3-1) + (4-(-2))i = 2 + 6i

z1β‹…z2=(3)(1)+(3)(βˆ’2i)+(4i)(1)+(4i)(βˆ’2i)z_1 \cdot z_2 = (3)(1) + (3)(-2i) + (4i)(1) + (4i)(-2i) =3βˆ’6i+4iβˆ’8i2=3βˆ’2i+8=11βˆ’2i= 3 - 6i + 4i - 8i^2 = 3 - 2i + 8 = 11 - 2i

z1+z2=4+2i,z1βˆ’z2=2+6i,z1β‹…z2=11βˆ’2i\boxed{z_1 + z_2 = 4+2i, \quad z_1 - z_2 = 2+6i, \quad z_1 \cdot z_2 = 11-2i}


Masala 2: Modul va argument​

z=βˆ’3+3iz = -3 + 3i uchun modul ∣z∣|z| va argument ΞΈ\theta ni toping.

Yechim

∣z∣=(βˆ’3)2+32=9+9=18=32|z| = \sqrt{(-3)^2 + 3^2} = \sqrt{9 + 9} = \sqrt{18} = 3\sqrt{2}

ΞΈ=arctan⁑(3βˆ’3)=arctan⁑(βˆ’1)\theta = \arctan\left(\frac{3}{-3}\right) = \arctan(-1)

Lekin zz ikkinchi chorakda (Re<0\text{Re} < 0, Im>0\text{Im} > 0):

ΞΈ=Ο€βˆ’Ο€4=3Ο€4\theta = \pi - \frac{\pi}{4} = \frac{3\pi}{4} (yoki 135Β°135Β°)

∣z∣=32,ΞΈ=3Ο€4\boxed{|z| = 3\sqrt{2}, \quad \theta = \frac{3\pi}{4}}


Masala 3: Eksponensial ko'rinish​

z=2+2iz = 2 + 2i ni eksponensial ko'rinishda yozing.

Yechim

∣z∣=4+4=22|z| = \sqrt{4 + 4} = 2\sqrt{2}

ΞΈ=arctan⁑(22)=arctan⁑(1)=Ο€4\theta = \arctan\left(\frac{2}{2}\right) = \arctan(1) = \frac{\pi}{4}

z=22eiΟ€/4\boxed{z = 2\sqrt{2}e^{i\pi/4}}


Masala 4: Euler formulasi​

eiΟ€/3e^{i\pi/3} ni algebraik ko'rinishda yozing.

Yechim

eiΟ€/3=cos⁑π3+isin⁑π3e^{i\pi/3} = \cos\frac{\pi}{3} + i\sin\frac{\pi}{3}

=12+i32= \frac{1}{2} + i\frac{\sqrt{3}}{2}

eiΟ€/3=12+32i\boxed{e^{i\pi/3} = \frac{1}{2} + \frac{\sqrt{3}}{2}i}


Masala 5: Kompleks sonni darajaga ko'tarish​

(1+i)4(1 + i)^4 ni hisoblang.

Yechim

Avval eksponensial ko'rinishga o'tkazamiz:

∣1+i∣=2|1+i| = \sqrt{2}, ΞΈ=Ο€4\theta = \frac{\pi}{4}

1+i=2eiΟ€/41 + i = \sqrt{2}e^{i\pi/4}

(1+i)4=(2)4eiβ‹…4β‹…Ο€/4=4eiΟ€=4(cos⁑π+isin⁑π)=βˆ’4(1+i)^4 = (\sqrt{2})^4 e^{i \cdot 4 \cdot \pi/4} = 4e^{i\pi} = 4(\cos\pi + i\sin\pi) = -4

(1+i)4=βˆ’4\boxed{(1+i)^4 = -4}


Masala 6: Qo'shma va modul​

z=5βˆ’12iz = 5 - 12i uchun zΛ‰\bar{z} va zβ‹…zΛ‰z \cdot \bar{z} ni toping.

Yechim

zˉ=5+12i\bar{z} = 5 + 12i

zβ‹…zΛ‰=(5βˆ’12i)(5+12i)=25+60iβˆ’60iβˆ’144i2z \cdot \bar{z} = (5-12i)(5+12i) = 25 + 60i - 60i - 144i^2 =25+144=169=∣z∣2= 25 + 144 = 169 = |z|^2

Tekshiruv: ∣z∣2=52+122=25+144=169|z|^2 = 5^2 + 12^2 = 25 + 144 = 169 βœ“

zˉ=5+12i,zzˉ=169\boxed{\bar{z} = 5+12i, \quad z\bar{z} = 169}


Masala 7: Kompleks bo'lish​

3+4i1βˆ’2i\frac{3 + 4i}{1 - 2i} ni hisoblang.

Yechim

Maxrajni qo'shmasiga ko'paytiramiz:

3+4i1βˆ’2iβ‹…1+2i1+2i=(3+4i)(1+2i)(1βˆ’2i)(1+2i)\frac{3+4i}{1-2i} \cdot \frac{1+2i}{1+2i} = \frac{(3+4i)(1+2i)}{(1-2i)(1+2i)}

Surat: (3+4i)(1+2i)=3+6i+4i+8i2=3+10iβˆ’8=βˆ’5+10i(3+4i)(1+2i) = 3 + 6i + 4i + 8i^2 = 3 + 10i - 8 = -5 + 10i

Maxraj: (1βˆ’2i)(1+2i)=1+4=5(1-2i)(1+2i) = 1 + 4 = 5

3+4i1βˆ’2i=βˆ’5+10i5=βˆ’1+2i\boxed{\frac{3+4i}{1-2i} = \frac{-5+10i}{5} = -1 + 2i}


Masala 8: Ildiz chiqarish​

i\sqrt{i} ni toping (ikkala ildiz).

Yechim

i=eiΟ€/2i = e^{i\pi/2} (modul=1, argument=Ο€/2\pi/2)

i=eiΟ€/4\sqrt{i} = e^{i\pi/4} yoki ei(Ο€/4+Ο€)=ei5Ο€/4e^{i(\pi/4 + \pi)} = e^{i5\pi/4}

Birinchi ildiz: eiΟ€/4=cos⁑π4+isin⁑π4=22+22ie^{i\pi/4} = \cos\frac{\pi}{4} + i\sin\frac{\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2} + \frac{\sqrt{2}}{2}i

Ikkinchi ildiz: ei5Ο€/4=βˆ’22βˆ’22ie^{i5\pi/4} = -\frac{\sqrt{2}}{2} - \frac{\sqrt{2}}{2}i

i=Β±22(1+i)\boxed{\sqrt{i} = \pm\frac{\sqrt{2}}{2}(1 + i)}


O'rta (9-15)​

Masala 9: Furye koeffitsientlari​

f(t)f(t) to'rtburchak to'lqin: davri T=2Ο€T = 2\pi, f(t)=1f(t) = 1 agar 0<t<Ο€0 < t < \pi, f(t)=βˆ’1f(t) = -1 agar Ο€<t<2Ο€\pi < t < 2\pi.

a0a_0, a1a_1, b1b_1 koeffitsientlarini toping.

Yechim

Ο‰0=2Ο€/T=1\omega_0 = 2\pi/T = 1

a0=2T∫0Tf(t) dt=1Ο€[∫0Ο€1 dt+βˆ«Ο€2Ο€(βˆ’1) dt]a_0 = \frac{2}{T}\int_0^T f(t)\,dt = \frac{1}{\pi}\left[\int_0^\pi 1\,dt + \int_\pi^{2\pi} (-1)\,dt\right] =1Ο€[Ο€βˆ’Ο€]=0= \frac{1}{\pi}[\pi - \pi] = 0

a1=2T∫0Tf(t)cos⁑(t) dta_1 = \frac{2}{T}\int_0^T f(t)\cos(t)\,dt =1Ο€[∫0Ο€cos⁑t dtβˆ’βˆ«Ο€2Ο€cos⁑t dt]= \frac{1}{\pi}\left[\int_0^\pi \cos t\,dt - \int_\pi^{2\pi} \cos t\,dt\right] =1Ο€[0βˆ’0]=0= \frac{1}{\pi}[0 - 0] = 0

b1=1Ο€[∫0Ο€sin⁑t dtβˆ’βˆ«Ο€2Ο€sin⁑t dt]b_1 = \frac{1}{\pi}\left[\int_0^\pi \sin t\,dt - \int_\pi^{2\pi} \sin t\,dt\right] =1Ο€[[βˆ’cos⁑t]0Ο€βˆ’[βˆ’cos⁑t]Ο€2Ο€]= \frac{1}{\pi}[[-\cos t]_0^\pi - [-\cos t]_\pi^{2\pi}] =1Ο€[(1+1)βˆ’(βˆ’1βˆ’1)]=4Ο€= \frac{1}{\pi}[(1+1) - (-1-1)] = \frac{4}{\pi}

a0=0,a1=0,b1=4Ο€\boxed{a_0 = 0, \quad a_1 = 0, \quad b_1 = \frac{4}{\pi}}


Masala 10: To'rtburchak to'lqin spektri​

Yuqoridagi to'rtburchak to'lqin uchun umumiy bnb_n formulasini toping (faqat toq nn uchun).

Yechim

bn=2T∫0Tf(t)sin⁑(nt) dtb_n = \frac{2}{T}\int_0^T f(t)\sin(nt)\,dt

=1Ο€[∫0Ο€sin⁑(nt) dtβˆ’βˆ«Ο€2Ο€sin⁑(nt) dt]= \frac{1}{\pi}\left[\int_0^\pi \sin(nt)\,dt - \int_\pi^{2\pi} \sin(nt)\,dt\right]

=1Ο€[βˆ’cos⁑(nt)n∣0Ο€+cos⁑(nt)nβˆ£Ο€2Ο€]= \frac{1}{\pi}\left[-\frac{\cos(nt)}{n}\Big|_0^\pi + \frac{\cos(nt)}{n}\Big|_\pi^{2\pi}\right]

=1nΟ€[(βˆ’cos⁑(nΟ€)+1)+(cos⁑(2nΟ€)βˆ’cos⁑(nΟ€))]= \frac{1}{n\pi}[(-\cos(n\pi) + 1) + (\cos(2n\pi) - \cos(n\pi))]

=1nΟ€[2βˆ’2cos⁑(nΟ€)]= \frac{1}{n\pi}[2 - 2\cos(n\pi)]

cos⁑(nΟ€)=(βˆ’1)n\cos(n\pi) = (-1)^n, shuning uchun:

  • nn toq: bn=1nΟ€[2βˆ’2(βˆ’1)]=4nΟ€b_n = \frac{1}{n\pi}[2 - 2(-1)] = \frac{4}{n\pi}
  • nn juft: bn=0b_n = 0

bn=4nπ (faqatΒ toqΒ nΒ uchun)\boxed{b_n = \frac{4}{n\pi} \text{ (faqat toq } n \text{ uchun)}}

To'rtburchak to'lqin: f(t)=4Ο€[sin⁑t+sin⁑3t3+sin⁑5t5+…]f(t) = \frac{4}{\pi}\left[\sin t + \frac{\sin 3t}{3} + \frac{\sin 5t}{5} + \ldots\right]


Masala 11: Parsevalning energiya tenglamasi​

f(t)=sin⁑tf(t) = \sin t uchun 1T∫0T∣f(t)∣2 dt\frac{1}{T}\int_0^T |f(t)|^2\,dt va Furye koeffitsientlari orqali energiyani tekshiring.

Yechim

Vaqt sohasida: 12Ο€βˆ«02Ο€sin⁑2t dt=12Ο€β‹…Ο€=12\frac{1}{2\pi}\int_0^{2\pi} \sin^2 t\,dt = \frac{1}{2\pi} \cdot \pi = \frac{1}{2}

Furye koeffitsientlari: an=0a_n = 0, b1=1b_1 = 1, boshqalari = 0

c1=βˆ’ib12=βˆ’i2c_1 = \frac{-ib_1}{2} = \frac{-i}{2}, cβˆ’1=i2c_{-1} = \frac{i}{2}

Spektral energiya: ∣c1∣2+∣cβˆ’1∣2=14+14=12|c_1|^2 + |c_{-1}|^2 = \frac{1}{4} + \frac{1}{4} = \frac{1}{2} βœ“

Energiya=12\boxed{\text{Energiya} = \frac{1}{2}}


Masala 12: DFT qo'lda hisoblash​

x=[1,0,βˆ’1,0]x = [1, 0, -1, 0] uchun 4-nuqtali DFT ni hisoblang.

Yechim

X[k]=βˆ‘n=03x[n]eβˆ’i2Ο€kn/4X[k] = \sum_{n=0}^{3} x[n]e^{-i2\pi kn/4}

W=eβˆ’iΟ€/2=βˆ’iW = e^{-i\pi/2} = -i

X[0]=1+0+(βˆ’1)+0=0X[0] = 1 + 0 + (-1) + 0 = 0

X[1]=1β‹…W0+0β‹…W1+(βˆ’1)β‹…W2+0β‹…W3X[1] = 1 \cdot W^0 + 0 \cdot W^1 + (-1) \cdot W^2 + 0 \cdot W^3 =1+0+(βˆ’1)(βˆ’1)+0=2= 1 + 0 + (-1)(-1) + 0 = 2

X[2]=1β‹…W0+0+(βˆ’1)β‹…W4+0X[2] = 1 \cdot W^0 + 0 + (-1) \cdot W^4 + 0 =1+(βˆ’1)(1)=0= 1 + (-1)(1) = 0

X[3]=1β‹…W0+0+(βˆ’1)β‹…W6+0X[3] = 1 \cdot W^0 + 0 + (-1) \cdot W^6 + 0 =1+(βˆ’1)(βˆ’1)=2= 1 + (-1)(-1) = 2

X=[0,2,0,2]\boxed{X = [0, 2, 0, 2]}


Masala 13: Nyquist chastotasi​

Signal maksimal chastotasi 500 Hz. Minimal namunalash chastotasini toping.

Yechim

Nyquist teoremasi: fsβ‰₯2fmaxf_s \geq 2f_{max}

fsβ‰₯2Γ—500=1000f_s \geq 2 \times 500 = 1000 Hz

fsβ‰₯1000Β Hz\boxed{f_s \geq 1000 \text{ Hz}}

Amalda 2-3 marta ko'proq olish tavsiya etiladi (masalan, 2000-3000 Hz).


Masala 14: Filtr dizayni​

Past chastotali RC filtrning kesish chastotasi (cutoff) formulasini chiqaring va R=1 kΞ©R = 1\,k\Omega, C=100 nFC = 100\,nF uchun hisoblang.

Yechim

RC filtr uzatish funksiyasi: H(jω)=11+jωRCH(j\omega) = \frac{1}{1 + j\omega RC}

Kesish chastotasida ∣H∣=12|H| = \frac{1}{\sqrt{2}} (-3 dB):

11+(Ο‰cRC)2=12\frac{1}{\sqrt{1 + (\omega_c RC)^2}} = \frac{1}{\sqrt{2}}

Ο‰cRC=1\omega_c RC = 1

fc=12Ο€RCf_c = \frac{1}{2\pi RC}

R=1000 ΩR = 1000\,\Omega, C=100Γ—10βˆ’9 FC = 100 \times 10^{-9}\,F

fc=12π×1000Γ—100Γ—10βˆ’9=12π×10βˆ’4f_c = \frac{1}{2\pi \times 1000 \times 100 \times 10^{-9}} = \frac{1}{2\pi \times 10^{-4}}

fcβ‰ˆ1592Β Hz\boxed{f_c \approx 1592 \text{ Hz}}


Masala 15: Konvolyutsiya teoremasi​

f(t)=eβˆ’tu(t)f(t) = e^{-t}u(t) va g(t)=eβˆ’2tu(t)g(t) = e^{-2t}u(t) uchun (fβˆ—g)(t)(f * g)(t) ni toping.

Yechim

Chastota sohasida: F(ω)=11+iωF(\omega) = \frac{1}{1 + i\omega}, G(ω)=12+iωG(\omega) = \frac{1}{2 + i\omega}

Y(ω)=F(ω)G(ω)=1(1+iω)(2+iω)Y(\omega) = F(\omega)G(\omega) = \frac{1}{(1+i\omega)(2+i\omega)}

Parchalab: 1(1+iΟ‰)(2+iΟ‰)=11+iΟ‰βˆ’12+iΟ‰\frac{1}{(1+i\omega)(2+i\omega)} = \frac{1}{1+i\omega} - \frac{1}{2+i\omega}

Teskari transformatsiya: y(t)=(eβˆ’tβˆ’eβˆ’2t)u(t)y(t) = (e^{-t} - e^{-2t})u(t)

(fβˆ—g)(t)=(eβˆ’tβˆ’eβˆ’2t)u(t)\boxed{(f * g)(t) = (e^{-t} - e^{-2t})u(t)}


Qiyin (16-20)​

Masala 16: Kompleks impedans​

RLC ketma-ket zanjirda R=100 ΩR = 100\,\Omega, L=0.1 HL = 0.1\,H, C=10 μFC = 10\,\mu F.

Ο‰=1000 rad/s\omega = 1000\,rad/s da umumiy impedans ZZ ni toping.

Yechim

ZR=R=100 ΩZ_R = R = 100\,\Omega

ZL=iΟ‰L=iΓ—1000Γ—0.1=100i ΩZ_L = i\omega L = i \times 1000 \times 0.1 = 100i\,\Omega

ZC=1iΟ‰C=1iΓ—1000Γ—10βˆ’5=10.01i=βˆ’100i ΩZ_C = \frac{1}{i\omega C} = \frac{1}{i \times 1000 \times 10^{-5}} = \frac{1}{0.01i} = -100i\,\Omega

Z=ZR+ZL+ZC=100+100iβˆ’100i=100 ΩZ = Z_R + Z_L + Z_C = 100 + 100i - 100i = 100\,\Omega

Bu rezonans chastotasi! (Ο‰0=1LC=10.1Γ—10βˆ’5=1000 rad/s\omega_0 = \frac{1}{\sqrt{LC}} = \frac{1}{\sqrt{0.1 \times 10^{-5}}} = 1000\,rad/s)

Z=100 Ω (sofΒ rezistiv,Β rezonans)\boxed{Z = 100\,\Omega \text{ (sof rezistiv, rezonans)}}


Masala 17: Fazor tahlili​

AC zanjirda v(t)=170cos⁑(377t+30°)v(t) = 170\cos(377t + 30°) V. Fazor V~\tilde{V} ni toping va amplituda hamda RMS qiymatlarini hisoblang.

Yechim

V~=VmeiΟ•=170eiβ‹…30Β°=170(cos⁑30Β°+isin⁑30Β°)\tilde{V} = V_m e^{i\phi} = 170e^{i \cdot 30Β°} = 170(\cos 30Β° + i\sin 30Β°) =170(0.866+0.5i)=147.2+85i= 170(0.866 + 0.5i) = 147.2 + 85i V

Amplituda: Vm=170V_m = 170 V

RMS: Vrms=Vm2=1702β‰ˆ120.2V_{rms} = \frac{V_m}{\sqrt{2}} = \frac{170}{\sqrt{2}} \approx 120.2 V

V~=170∠30° V,Vrmsβ‰ˆ120Β V\boxed{\tilde{V} = 170\angle 30Β° \text{ V}, \quad V_{rms} \approx 120 \text{ V}}


Masala 18: IMU sensor filtrlash​

Akselerometr signali: a(t)=9.8+0.5sin⁑(2Ο€β‹…2β‹…t)+0.3sin⁑(2Ο€β‹…50β‹…t)a(t) = 9.8 + 0.5\sin(2\pi \cdot 2 \cdot t) + 0.3\sin(2\pi \cdot 50 \cdot t)

50 Hz shovqinni yo'qotish uchun qanday filtr kerak?

Yechim

Signal tarkibi:

  • DC: 9.89.8 (gravitatsiya)
  • 2 Hz: 0.5sin⁑(...)0.5\sin(...) (real harakat)
  • 50 Hz: 0.3sin⁑(...)0.3\sin(...) (shovqin - motor tebranishi yoki elektr shovqin)

Yechim variantlari:

  1. Past chastotali filtr (LPF): fcβ‰ˆ10f_c \approx 10 Hz

    • 2 Hz o'tadi, 50 Hz to'siladi
    • Eng oddiy yechim
  2. Band-stop filtr: 50 Hz atrofida tor diapazon to'siladi

    • Agar yuqori chastotali ma'lumot ham kerak bo'lsa

LPF,Β fc=10Β HzΒ (yokiΒ Band-stopΒ 45-55Β Hz)\boxed{\text{LPF, } f_c = 10 \text{ Hz (yoki Band-stop 45-55 Hz)}}


Masala 19: Spektral tahlil​

Signal: x(t)=3cos⁑(100Ο€t)+2cos⁑(200Ο€t+Ο€/4)x(t) = 3\cos(100\pi t) + 2\cos(200\pi t + \pi/4)

FFT spektrida qaysi chastotalarda piklar bo'ladi va amplitudalari qancha?

Yechim

Chastotalar:

  • Ο‰1=100Ο€β‡’f1=50\omega_1 = 100\pi \Rightarrow f_1 = 50 Hz, amplituda = 3
  • Ο‰2=200Ο€β‡’f2=100\omega_2 = 200\pi \Rightarrow f_2 = 100 Hz, amplituda = 2

FFT da:

  • f=50f = 50 Hz da pik, ∣X∣=3Γ—N/2|X| = 3 \times N/2 (bir tomonlama)
  • f=100f = 100 Hz da pik, ∣X∣=2Γ—N/2|X| = 2 \times N/2

Normallashtirilgan amplituda spektrida:

f1=50Β Hz(A=3),f2=100Β Hz(A=2)\boxed{f_1 = 50 \text{ Hz} (A=3), \quad f_2 = 100 \text{ Hz} (A=2)}

Faza spektrida: f1f_1 da Ο•=0\phi = 0, f2f_2 da Ο•=45Β°\phi = 45Β°


Masala 20: Dron tebranish tahlili​

Quadcopter propelleri 5000 RPM da aylanadi. Tebranishning asosiy chastotasini va uning garmonikalari chastotalarini toping.

Yechim

Asosiy chastota: f0=500060=83.33f_0 = \frac{5000}{60} = 83.33 Hz

Propellerda odatda 2 yoki 3 ta parra bo'ladi. 2 parrali propeller uchun:

Blade Pass Frequency (BPF): fBPF=2Γ—f0=166.67f_{BPF} = 2 \times f_0 = 166.67 Hz

Garmonikalar:

  • 1-garmonika: f0=83.33f_0 = 83.33 Hz (aylanish)
  • 2-garmonika: 2f0=166.672f_0 = 166.67 Hz (BPF)
  • 3-garmonika: 3f0=2503f_0 = 250 Hz
  • ...

f0=83.3Β Hz,fBPF=166.7Β Hz\boxed{f_0 = 83.3 \text{ Hz}, \quad f_{BPF} = 166.7 \text{ Hz}}

Bu chastotalarni filtrlab, motor tebranishlarini kamaytirish mumkin.


Natijalar Jadvali​

DarajaMasalalarMavzular
Boshlang'ich1-8Kompleks arifmetika, modul, argument, Euler
O'rta9-15Furye qatori, DFT, Nyquist, filtrlar
Qiyin16-20Impedans, fazorlar, sensor filtrlash, spektral tahlil

Jami: 20 masala