✏️ Differensial Hisob — Masalalar
1-bo'lim: Limitlar (5 ta masala)
Masala 1.1 ⭐⭐
Limitni hisoblang:
limx→2x−2x2−4
Yechim
Qadam 1: To'g'ridan-to'g'ri qo'ysak 00 noaniqlik.
Qadam 2: Faktorlaymiz:
x−2x2−4=x−2(x−2)(x+2)=x+2
Qadam 3: Limit:
limx→2(x+2)=4
Javob: 4
Masala 1.2 ⭐⭐
limx→0xsin3x
Yechim
Usul: usinu→1 formulasini ishlatamiz.
limx→0xsin3x=limx→03xsin3x⋅3=1⋅3=3
Javob: 3
Masala 1.3 ⭐⭐⭐
L'Hôpital qoidasi bilan:
limx→0x2ex−1−x
Yechim
Tekshirish: x=0 da 00 noaniqlik.
1-L'Hôpital:
limx→02xex−1=00
Hali noaniqlik, yana qo'llaymiz:
2-L'Hôpital:
limx→02ex=21
Javob: 21
Masala 1.4 ⭐⭐⭐
limx→∞(1+x3)x
Yechim
Usul: (1+n1)n→e formulasini moslashtiramiz.
u=3x almashtiruv:
(1+x3)x=(1+u1)3u=[(1+u1)u]3
x→∞ da u→∞:
limu→∞[(1+u1)u]3=e3
Javob: e3≈20.09
Masala 1.5 ⭐⭐⭐⭐
limx→0x−sinxtanx−x
Yechim
L'Hôpital (3 marta):
lim1−cosxsec2x−1=lim1−cosxtan2x
Taylor yoyilmasi:
- tanx≈x+3x3
- tan2x≈x2
- 1−cosx≈2x2
limx→0x2/2x2=2
Javob: 2
2-bo'lim: Oddiy hosilalar (6 ta masala)
Masala 2.1 ⭐⭐
Hosilani toping: f(x)=3x4−2x3+5x−7
Yechim
f′(x)=12x3−6x2+5
Javob: f′(x)=12x3−6x2+5
Masala 2.2 ⭐⭐
f(x)=e2x⋅sinx
Yechim
Ko'paytma qoidasi: (uv)′=u′v+uv′
- u=e2x, u′=2e2x
- v=sinx, v′=cosx
f′(x)=2e2xsinx+e2xcosx=e2x(2sinx+cosx)
Javob: f′(x)=e2x(2sinx+cosx)
Masala 2.3 ⭐⭐
f(x)=x2−1x2+1
Yechim
Bo'linma qoidasi: (vu)′=v2u′v−uv′
- u=x2+1, u′=2x
- v=x2−1, v′=2x
f′(x)=(x2−1)22x(x2−1)−(x2+1)(2x)
=(x2−1)22x3−2x−2x3−2x=(x2−1)2−4x
Javob: f′(x)=(x2−1)2−4x
Masala 2.4 ⭐⭐⭐
f(x)=ln(cosx)
Yechim
Zanjir qoidasi: (f(g))′=f′(g)⋅g′
f′(x)=cosx1⋅(−sinx)=−tanx
Javob: f′(x)=−tanx
Masala 2.5 ⭐⭐⭐
f(x)=arctan(ex)
Yechim
Zanjir qoidasi:
f′(x)=1+(ex)21⋅ex=1+e2xex
Javob: f′(x)=1+e2xex
Masala 2.6 ⭐⭐⭐
f(x)=xx (x>0)
Yechim
Logarifmik differensiallash:
lnf=xlnx
Ikkala tomonni differensiallaymiz:
ff′=lnx+x⋅x1=lnx+1
f′=f(lnx+1)=xx(lnx+1)
Javob: f′(x)=xx(lnx+1)
3-bo'lim: Yuqori tartibli hosilalar (4 ta masala)
Masala 3.1 ⭐⭐
f(x)=x5−3x3+2x uchun f′′(x) va f′′′(x) ni toping.
Yechim
f′(x)=5x4−9x2+2
f′′(x)=20x3−18x
f′′′(x)=60x2−18
Javob: f′′(x)=20x3−18x, f′′′(x)=60x2−18
Masala 3.2 ⭐⭐⭐
f(x)=eax uchun f(n)(x) ni toping.
Yechim
f′(x)=aeax
f′′(x)=a2eax
f′′′(x)=a3eax
Qonuniyat:
f(n)(x)=aneax
Javob: f(n)(x)=aneax
Masala 3.3 ⭐⭐⭐
f(x)=sinx uchun f(100)(x) ni toping.
Yechim
f′(x)=cosx
f′′(x)=−sinx
f′′′(x)=−cosx
f(4)(x)=sinx
Davr = 4. 100=4⋅25+0
f(100)(x)=f(0)(x)=sinx
Javob: f(100)(x)=sinx
Masala 3.4 ⭐⭐⭐⭐
Robot qo'li harakati: s(t)=2t3−9t2+12t+5 (m).
a) Tezlik va tezlanishni toping
b) Robot qachon to'xtaydi?
c) Jerk qancha?
Yechim
a) Tezlik va tezlanish:
v(t)=s′(t)=6t2−18t+12
a(t)=v′(t)=12t−18
b) To'xtash (v=0):
6t2−18t+12=0
t2−3t+2=0
(t−1)(t−2)=0
t=1s va t=2s
c) Jerk:
j(t)=a′(t)=12 m/s3
Javob:
- a) v=6t2−18t+12, a=12t−18
- b) t=1s va t=2s
- c) j=12 m/s³ (konstant)
4-bo'lim: Qisman hosilalar (5 ta masala)
Masala 4.1 ⭐⭐
f(x,y)=x3y+2xy2−3x+y uchun ∂x∂f va ∂y∂f ni toping.
Yechim
∂x∂f=3x2y+2y2−3
∂y∂f=x3+4xy+1
Javob: fx=3x2y+2y2−3, fy=x3+4xy+1
Masala 4.2 ⭐⭐⭐
f(x,y)=exysin(x+y) uchun gradientni toping.
Yechim
∂x∂f=yexysin(x+y)+exycos(x+y)=exy[ysin(x+y)+cos(x+y)]
∂y∂f=xexysin(x+y)+exycos(x+y)=exy[xsin(x+y)+cos(x+y)]
Javob: ∇f=exy[(ysin(x+y)+cos(x+y)),(xsin(x+y)+cos(x+y))]
Masala 4.3 ⭐⭐⭐
f(x,y,z)=x2+y2+z2 uchun (1,2,2) nuqtada gradient yo'nalishi va kattaligini toping.
Yechim
∇f=(2x,2y,2z)
(1,2,2) da:
∇f=(2,4,4)
Kattlik:
∣∇f∣=4+16+16=36=6
Yo'nalish (birlik vektor):
n^=61(2,4,4)=(31,32,32)
Javob: Kattlik = 6, Yo'nalish = (31,32,32)
Masala 4.4 ⭐⭐⭐⭐
Dron balandligi: h(x,y,t)=100−0.1(x2+y2)+5sin(t)
Dron (x,y)=(10,10) da t=2π vaqtda harakat qilmoqda.
a) Hozirgi balandlik
b) X yo'nalishda tik balandlik o'zgarishi
c) Vaqt bo'yicha balandlik o'zgarish tezligi
Yechim
a) Balandlik:
h=100−0.1(100+100)+5sin(π/2)=100−20+5=85 m
b) X bo'yicha qisman hosila:
∂x∂h=−0.2x=−0.2(10)=−2 m/m
Har 1m X ga borganda balandlik 2m kamayadi.
c) Vaqt bo'yicha:
∂t∂h=5cos(t)=5cos(π/2)=0 m/s
Javob: a) 85 m, b) -2 m/m, c) 0 m/s
Masala 4.5 ⭐⭐⭐⭐
f(x,y)=x2−4xy+y2 uchun Hessian matritsasini toping va (0,0) nuqta turini aniqlang.
Yechim
Qisman hosilalar:
fx=2x−4y,fy=−4x+2y
Ikkinchi tartibli:
fxx=2,fyy=2,fxy=fyx=−4
Hessian:
H=[2−4−42]
Determinant:
det(H)=4−16=−12<0
Determinant manfiy → Egar nuqta (saddle point)
Javob: Hessian = [2−4−42], (0,0) egar nuqta
5-bo'lim: Ekstremal qiymatlar (4 ta masala)
Masala 5.1 ⭐⭐
f(x)=x3−6x2+9x+2 ning lokal ekstremumlarini toping.
Yechim
Kritik nuqtalar:
f′(x)=3x2−12x+9=3(x2−4x+3)=3(x−1)(x−3)=0
x=1 va x=3
Ikkinchi hosila testi:
f′′(x)=6x−12
- f′′(1)=−6<0 → lokal maksimum
- f′′(3)=6>0 → lokal minimum
Qiymatlar:
- f(1)=1−6+9+2=6 (max)
- f(3)=27−54+27+2=2 (min)
Javob: Lokal max: (1,6), Lokal min: (3,2)
Masala 5.2 ⭐⭐⭐
Robot qo'li uzunliklari: L1=1 m, L2=0.8 m.
End effector (x,y)=(1.2,0.6) ga yetishi kerak. Inverse kinematika formulasi yordamida θ1 va θ2 ni toping.
Yechim
Inverse kinematika formulalari:
Masofa: d=x2+y2=1.44+0.36=1.342 m
Kosinus teoremasi:
cosθ2=2L1L2d2−L12−L22=1.61.8−1−0.64=0.1
θ2=arccos(0.1)=84.3°
Theta1 uchun:
θ1=arctanxy−arctanL1+L2cosθ2L2sinθ2
θ1=26.6°−38.7°=−12.1° (yoki elbow-down konfiguratsiya)
Elbow-up yechim: θ1=19.5°, θ2=39.5°
Javob: Elbow-up: θ1=19.5°, θ2=39.5°
Masala 5.3 ⭐⭐⭐⭐
Raketa traektoriyasi optimizatsiyasi:
Yoqilg'i sarfi: F(θ,v)=v2+100θ2
Cheklov: Maqsad nuqtaga yetish — x=1000 m
x=v⋅t⋅cosθ,t=100s
Lagrange usuli bilan minimal yoqilg'i sarfini toping.
Yechim
Cheklov:
g(θ,v)=v⋅100⋅cosθ−1000=0
Lagrangian:
L=v2+100θ2−λ(100vcosθ−1000)
Zaruriy shartlar:
∂v∂L=2v−100λcosθ=0
∂θ∂L=200θ+100λvsinθ=0
∂λ∂L=100vcosθ−1000=0
3-tenglamadan: vcosθ=10
Agar θ=0 (optimal yo'nalish):
- v=10 m/s
- λ=1002v=0.2
Tekshirish: 2-tenglama: 200(0)+0=0 ✓
Javob: Optimal: θ=0deg, v=10 m/s, Fmin=100
Masala 5.4 ⭐⭐⭐⭐
f(x,y)=x2+y2−2x−4y+5 ning x2+y2≤9 sohasidagi global min va max ni toping.
Yechim
Ichki kritik nuqtalar:
∇f=(2x−2,2y−4)=(0,0)
x=1,y=2
(1,2) soha ichida? 1+4=5<9 ✓
f(1,2)=1+4−2−8+5=0
Chegara (x2+y2=9):
Parametrik: x=3cost, y=3sint
g(t)=9−6cost−12sint+5=14−6cost−12sint
g′(t)=6sint−12cost=0
tant=2
t=arctan(2)≈63.4deg va t≈243.4deg
t=63.4deg: (53,56)
f=14−6⋅51−12⋅52=14−530≈0.58
t=243.4deg: (−53,−56)
f=14+530≈27.42
Javob: Global min = 0 da (1,2), Global max ≈27.4 da (−53,−56)
6-bo'lim: Taylor qatori (3 ta masala)
Masala 6.1 ⭐⭐
f(x)=ex uchun x=0 atrofida 4-tartibli Taylor polinomini yozing.
Yechim
f(0)=1, f′(0)=1, f′′(0)=1, f′′′(0)=1, f(4)(0)=1
P4(x)=1+x+2!x2+3!x3+4!x4
=1+x+2x2+6x3+24x4
Javob: P4(x)=1+x+2x2+6x3+24x4
Masala 6.2 ⭐⭐⭐
f(x)=1+x uchun x=0 da 3-tartibli Taylor qatorini yozing va 1.1 ni taxminan hisoblang.
Yechim
f(x)=(1+x)1/2
f(0)=1
f′(x)=21(1+x)−1/2, f′(0)=21
f′′(x)=−41(1+x)−3/2, f′′(0)=−41
f′′′(x)=83(1+x)−5/2, f′′′(0)=83
1+x≈1+2x−8x2+16x3
x=0.1 uchun:
1.1≈1+0.05−0.00125+0.0000625≈1.0488
Haqiqiy qiymat: 1.1≈1.04881
Javob: P3(x)=1+2x−8x2+16x3, 1.1≈1.0488
Masala 6.3 ⭐⭐⭐⭐
Kichik burchaklar taxmini: sinθ≈θ va cosθ≈1−2θ2
Malyatnik davri formulasi: T=2πgL
Katta amplituda uchun aniqroq formula:
T=2πgL(1+16θ02+...)
θ0=30deg uchun xatoni hisoblang.
Yechim
θ0=30deg=6π≈0.524 rad
Oddiy formula:
T0=2πgL
To'g'rilangan formula:
T=T0(1+16(0.524)2)=T0(1+0.0172)=1.0172T0
Xato:
Xato=TT−T0≈1.7%
Javob: Kichik burchak taxmini 30deg da ~1.7% xato beradi
7-bo'lim: Amaliy masalalar (3 ta masala)
Masala 7.1 ⭐⭐⭐
Raketa massasi: m(t)=m0−m˙t, bu yerda m˙=100 kg/s, m0=50000 kg.
Dvigatel kuchi: F=1,500,000 N
a) Tezlanishni vaqt funksiyasi sifatida toping
b) t=100s dagi tezlanish
c) Max tezlanish (yoqilg'i tugagunga qadar)
Yechim
a) Tezlanish:
a(t)=m(t)F−g=50000−100t1500000−9.81
b) t=100s:
a(100)=50000−100001500000−9.81=400001500000−9.81=37.5−9.81=27.7 m/s2
c) Max tezlanish:
Yoqilg'i massasi: mfuel=40000 kg (faraz)
Yonish vaqti: tb=10040000=400s
amax=a(400)=50000−400001500000−9.81=150−9.81=140.2 m/s2≈14.3g
Javob: a) a(t)=50000−100t1500000−9.81, b) 27.7 m/s², c) 140.2 m/s²
Masala 7.2 ⭐⭐⭐⭐
Quadcopter boshqarish:
Motor tezligi ω va ko'tarish kuchi T orasidagi bog'liqlik:
T=kω2
bu yerda k=1.5×10−5 Ns²/rad².
a) dωdT ni toping
b) ω=800 rad/s da sezuvchanlik
c) Agar ω ±5% o'zgarsa, T qancha o'zgaradi?
Yechim
a) Hosila:
dωdT=2kω=3×10−5ω
b) ω=800 rad/s da:
dωdT800=3×10−5×800=0.024 N/(rad/s)
T(800)=1.5×10−5×640000=9.6 N
c) 5% o'zgarish:
ΔT≈dωdT⋅Δω=0.024×(0.05×800)=0.024×40=0.96 N
Foizda: 9.60.96=10%
T∝ω2 bo'lgani uchun, 5% ω o'zgarishi ~10% T o'zgarishiga olib keladi.
Javob: a) dωdT=3×10−5ω, b) 0.024 N/(rad/s), c) ±10%
Masala 7.3 ⭐⭐⭐⭐
PID kontroller tuning:
Sistemaning xatosi: e(t)=e−0.5tsin(2t)
PID kontrol signali:
u(t)=Kpe(t)+Kddtde
Kp=10, Kd=2 uchun u(t) ni toping va t=1s da qiymatini hisoblang.
Yechim
Hosila:
dtde=−0.5e−0.5tsin(2t)+e−0.5t⋅2cos(2t)
=e−0.5t[2cos(2t)−0.5sin(2t)]
Kontrol signali:
u(t)=10e−0.5tsin(2t)+2e−0.5t[2cos(2t)−0.5sin(2t)]
=e−0.5t[10sin(2t)+4cos(2t)−sin(2t)]
=e−0.5t[9sin(2t)+4cos(2t)]
t=1s da:
u(1)=e−0.5[9sin(2)+4cos(2)]
=0.6065[9×0.909−4×0.416]
=0.6065[8.18−1.66]
=0.6065×6.52=3.95
Javob: u(t)=e−0.5t[9sin(2t)+4cos(2t)], u(1)≈3.95
Qiyinlik darajasi bo'yicha
| Daraja | Masalalar soni |
|---|
| ⭐⭐ Oson | 8 |
| ⭐⭐⭐ O'rta | 13 |
| ⭐⭐⭐⭐ Murakkab | 9 |
| Jami | 30 |