Skip to main content

✏️ Differensial Hisob — Masalalar

1-bo'lim: Limitlar (5 ta masala)

Masala 1.1 ⭐⭐

Limitni hisoblang: limx2x24x2\lim_{x \to 2} \frac{x^2 - 4}{x - 2}

Yechim

Qadam 1: To'g'ridan-to'g'ri qo'ysak 00\frac{0}{0} noaniqlik.

Qadam 2: Faktorlaymiz: x24x2=(x2)(x+2)x2=x+2\frac{x^2 - 4}{x - 2} = \frac{(x-2)(x+2)}{x-2} = x + 2

Qadam 3: Limit: limx2(x+2)=4\lim_{x \to 2} (x + 2) = 4

Javob: 44

Masala 1.2 ⭐⭐

limx0sin3xx\lim_{x \to 0} \frac{\sin 3x}{x}

Yechim

Usul: sinuu1\frac{\sin u}{u} \to 1 formulasini ishlatamiz.

limx0sin3xx=limx0sin3x3x3=13=3\lim_{x \to 0} \frac{\sin 3x}{x} = \lim_{x \to 0} \frac{\sin 3x}{3x} \cdot 3 = 1 \cdot 3 = 3

Javob: 33

Masala 1.3 ⭐⭐⭐

L'Hôpital qoidasi bilan: limx0ex1xx2\lim_{x \to 0} \frac{e^x - 1 - x}{x^2}

Yechim

Tekshirish: x=0x = 0 da 00\frac{0}{0} noaniqlik.

1-L'Hôpital: limx0ex12x=00\lim_{x \to 0} \frac{e^x - 1}{2x} = \frac{0}{0}

Hali noaniqlik, yana qo'llaymiz:

2-L'Hôpital: limx0ex2=12\lim_{x \to 0} \frac{e^x}{2} = \frac{1}{2}

Javob: 12\frac{1}{2}

Masala 1.4 ⭐⭐⭐

limx(1+3x)x\lim_{x \to \infty} \left(1 + \frac{3}{x}\right)^x

Yechim

Usul: (1+1n)ne(1 + \frac{1}{n})^n \to e formulasini moslashtiramiz.

u=x3u = \frac{x}{3} almashtiruv: (1+3x)x=(1+1u)3u=[(1+1u)u]3\left(1 + \frac{3}{x}\right)^x = \left(1 + \frac{1}{u}\right)^{3u} = \left[\left(1 + \frac{1}{u}\right)^u\right]^3

xx \to \infty da uu \to \infty: limu[(1+1u)u]3=e3\lim_{u \to \infty} \left[\left(1 + \frac{1}{u}\right)^u\right]^3 = e^3

Javob: e320.09e^3 \approx 20.09

Masala 1.5 ⭐⭐⭐⭐

limx0tanxxxsinx\lim_{x \to 0} \frac{\tan x - x}{x - \sin x}

Yechim

L'Hôpital (3 marta):

limsec2x11cosx=limtan2x1cosx\lim \frac{\sec^2 x - 1}{1 - \cos x} = \lim \frac{\tan^2 x}{1 - \cos x}

Taylor yoyilmasi:

  • tanxx+x33\tan x \approx x + \frac{x^3}{3}
  • tan2xx2\tan^2 x \approx x^2
  • 1cosxx221 - \cos x \approx \frac{x^2}{2}

limx0x2x2/2=2\lim_{x \to 0} \frac{x^2}{x^2/2} = 2

Javob: 22


2-bo'lim: Oddiy hosilalar (6 ta masala)

Masala 2.1 ⭐⭐

Hosilani toping: f(x)=3x42x3+5x7f(x) = 3x^4 - 2x^3 + 5x - 7

Yechim

f(x)=12x36x2+5f'(x) = 12x^3 - 6x^2 + 5

Javob: f(x)=12x36x2+5f'(x) = 12x^3 - 6x^2 + 5

Masala 2.2 ⭐⭐

f(x)=e2xsinxf(x) = e^{2x} \cdot \sin x

Yechim

Ko'paytma qoidasi: (uv)=uv+uv(uv)' = u'v + uv'

  • u=e2xu = e^{2x}, u=2e2xu' = 2e^{2x}
  • v=sinxv = \sin x, v=cosxv' = \cos x

f(x)=2e2xsinx+e2xcosx=e2x(2sinx+cosx)f'(x) = 2e^{2x}\sin x + e^{2x}\cos x = e^{2x}(2\sin x + \cos x)

Javob: f(x)=e2x(2sinx+cosx)f'(x) = e^{2x}(2\sin x + \cos x)

Masala 2.3 ⭐⭐

f(x)=x2+1x21f(x) = \frac{x^2 + 1}{x^2 - 1}

Yechim

Bo'linma qoidasi: (uv)=uvuvv2\left(\frac{u}{v}\right)' = \frac{u'v - uv'}{v^2}

  • u=x2+1u = x^2 + 1, u=2xu' = 2x
  • v=x21v = x^2 - 1, v=2xv' = 2x

f(x)=2x(x21)(x2+1)(2x)(x21)2f'(x) = \frac{2x(x^2-1) - (x^2+1)(2x)}{(x^2-1)^2}

=2x32x2x32x(x21)2=4x(x21)2= \frac{2x^3 - 2x - 2x^3 - 2x}{(x^2-1)^2} = \frac{-4x}{(x^2-1)^2}

Javob: f(x)=4x(x21)2f'(x) = \frac{-4x}{(x^2-1)^2}

Masala 2.4 ⭐⭐⭐

f(x)=ln(cosx)f(x) = \ln(\cos x)

Yechim

Zanjir qoidasi: (f(g))=f(g)g(f(g))' = f'(g) \cdot g'

f(x)=1cosx(sinx)=tanxf'(x) = \frac{1}{\cos x} \cdot (-\sin x) = -\tan x

Javob: f(x)=tanxf'(x) = -\tan x

Masala 2.5 ⭐⭐⭐

f(x)=arctan(ex)f(x) = \arctan(e^x)

Yechim

Zanjir qoidasi:

f(x)=11+(ex)2ex=ex1+e2xf'(x) = \frac{1}{1 + (e^x)^2} \cdot e^x = \frac{e^x}{1 + e^{2x}}

Javob: f(x)=ex1+e2xf'(x) = \frac{e^x}{1 + e^{2x}}

Masala 2.6 ⭐⭐⭐

f(x)=xxf(x) = x^x (x>0x \gt 0)

Yechim

Logarifmik differensiallash:

lnf=xlnx\ln f = x \ln x

Ikkala tomonni differensiallaymiz: ff=lnx+x1x=lnx+1\frac{f'}{f} = \ln x + x \cdot \frac{1}{x} = \ln x + 1

f=f(lnx+1)=xx(lnx+1)f' = f(\ln x + 1) = x^x(\ln x + 1)

Javob: f(x)=xx(lnx+1)f'(x) = x^x(\ln x + 1)


3-bo'lim: Yuqori tartibli hosilalar (4 ta masala)

Masala 3.1 ⭐⭐

f(x)=x53x3+2xf(x) = x^5 - 3x^3 + 2x uchun f(x)f''(x) va f(x)f'''(x) ni toping.

Yechim

f(x)=5x49x2+2f'(x) = 5x^4 - 9x^2 + 2 f(x)=20x318xf''(x) = 20x^3 - 18x f(x)=60x218f'''(x) = 60x^2 - 18

Javob: f(x)=20x318xf''(x) = 20x^3 - 18x, f(x)=60x218f'''(x) = 60x^2 - 18

Masala 3.2 ⭐⭐⭐

f(x)=eaxf(x) = e^{ax} uchun f(n)(x)f^{(n)}(x) ni toping.

Yechim

f(x)=aeaxf'(x) = ae^{ax} f(x)=a2eaxf''(x) = a^2e^{ax} f(x)=a3eaxf'''(x) = a^3e^{ax}

Qonuniyat: f(n)(x)=aneaxf^{(n)}(x) = a^n e^{ax}

Javob: f(n)(x)=aneaxf^{(n)}(x) = a^n e^{ax}

Masala 3.3 ⭐⭐⭐

f(x)=sinxf(x) = \sin x uchun f(100)(x)f^{(100)}(x) ni toping.

Yechim

f(x)=cosxf'(x) = \cos x f(x)=sinxf''(x) = -\sin x f(x)=cosxf'''(x) = -\cos x f(4)(x)=sinxf^{(4)}(x) = \sin x

Davr = 4. 100=425+0100 = 4 \cdot 25 + 0

f(100)(x)=f(0)(x)=sinxf^{(100)}(x) = f^{(0)}(x) = \sin x

Javob: f(100)(x)=sinxf^{(100)}(x) = \sin x

Masala 3.4 ⭐⭐⭐⭐

Robot qo'li harakati: s(t)=2t39t2+12t+5s(t) = 2t^3 - 9t^2 + 12t + 5 (m).

a) Tezlik va tezlanishni toping b) Robot qachon to'xtaydi? c) Jerk qancha?

Yechim

a) Tezlik va tezlanish: v(t)=s(t)=6t218t+12v(t) = s'(t) = 6t^2 - 18t + 12 a(t)=v(t)=12t18a(t) = v'(t) = 12t - 18

b) To'xtash (v=0v = 0): 6t218t+12=06t^2 - 18t + 12 = 0 t23t+2=0t^2 - 3t + 2 = 0 (t1)(t2)=0(t-1)(t-2) = 0 t=1s va t=2st = 1s \text{ va } t = 2s

c) Jerk: j(t)=a(t)=12 m/s3j(t) = a'(t) = 12 \text{ m/s}^3

Javob:

  • a) v=6t218t+12v = 6t^2 - 18t + 12, a=12t18a = 12t - 18
  • b) t=1st = 1s va t=2st = 2s
  • c) j=12j = 12 m/s³ (konstant)

4-bo'lim: Qisman hosilalar (5 ta masala)

Masala 4.1 ⭐⭐

f(x,y)=x3y+2xy23x+yf(x, y) = x^3y + 2xy^2 - 3x + y uchun fx\frac{\partial f}{\partial x} va fy\frac{\partial f}{\partial y} ni toping.

Yechim

fx=3x2y+2y23\frac{\partial f}{\partial x} = 3x^2y + 2y^2 - 3

fy=x3+4xy+1\frac{\partial f}{\partial y} = x^3 + 4xy + 1

Javob: fx=3x2y+2y23f_x = 3x^2y + 2y^2 - 3, fy=x3+4xy+1f_y = x^3 + 4xy + 1

Masala 4.2 ⭐⭐⭐

f(x,y)=exysin(x+y)f(x, y) = e^{xy} \sin(x + y) uchun gradientni toping.

Yechim

fx=yexysin(x+y)+exycos(x+y)=exy[ysin(x+y)+cos(x+y)]\frac{\partial f}{\partial x} = ye^{xy}\sin(x+y) + e^{xy}\cos(x+y) = e^{xy}[y\sin(x+y) + \cos(x+y)]

fy=xexysin(x+y)+exycos(x+y)=exy[xsin(x+y)+cos(x+y)]\frac{\partial f}{\partial y} = xe^{xy}\sin(x+y) + e^{xy}\cos(x+y) = e^{xy}[x\sin(x+y) + \cos(x+y)]

Javob: f=exy[(ysin(x+y)+cos(x+y)),(xsin(x+y)+cos(x+y))]\nabla f = e^{xy}[(y\sin(x+y) + \cos(x+y)), (x\sin(x+y) + \cos(x+y))]

Masala 4.3 ⭐⭐⭐

f(x,y,z)=x2+y2+z2f(x, y, z) = x^2 + y^2 + z^2 uchun (1,2,2)(1, 2, 2) nuqtada gradient yo'nalishi va kattaligini toping.

Yechim

f=(2x,2y,2z)\nabla f = (2x, 2y, 2z)

(1,2,2)(1, 2, 2) da: f=(2,4,4)\nabla f = (2, 4, 4)

Kattlik: f=4+16+16=36=6|\nabla f| = \sqrt{4 + 16 + 16} = \sqrt{36} = 6

Yo'nalish (birlik vektor): n^=16(2,4,4)=(13,23,23)\hat{n} = \frac{1}{6}(2, 4, 4) = \left(\frac{1}{3}, \frac{2}{3}, \frac{2}{3}\right)

Javob: Kattlik = 66, Yo'nalish = (13,23,23)\left(\frac{1}{3}, \frac{2}{3}, \frac{2}{3}\right)

Masala 4.4 ⭐⭐⭐⭐

Dron balandligi: h(x,y,t)=1000.1(x2+y2)+5sin(t)h(x, y, t) = 100 - 0.1(x^2 + y^2) + 5\sin(t)

Dron (x,y)=(10,10)(x, y) = (10, 10) da t=π2t = \frac{\pi}{2} vaqtda harakat qilmoqda.

a) Hozirgi balandlik b) X yo'nalishda tik balandlik o'zgarishi c) Vaqt bo'yicha balandlik o'zgarish tezligi

Yechim

a) Balandlik: h=1000.1(100+100)+5sin(π/2)=10020+5=85 mh = 100 - 0.1(100 + 100) + 5\sin(\pi/2) = 100 - 20 + 5 = 85 \text{ m}

b) X bo'yicha qisman hosila: hx=0.2x=0.2(10)=2 m/m\frac{\partial h}{\partial x} = -0.2x = -0.2(10) = -2 \text{ m/m}

Har 1m X ga borganda balandlik 2m kamayadi.

c) Vaqt bo'yicha: ht=5cos(t)=5cos(π/2)=0 m/s\frac{\partial h}{\partial t} = 5\cos(t) = 5\cos(\pi/2) = 0 \text{ m/s}

Javob: a) 85 m, b) -2 m/m, c) 0 m/s

Masala 4.5 ⭐⭐⭐⭐

f(x,y)=x24xy+y2f(x, y) = x^2 - 4xy + y^2 uchun Hessian matritsasini toping va (0,0)(0, 0) nuqta turini aniqlang.

Yechim

Qisman hosilalar: fx=2x4y,fy=4x+2yf_x = 2x - 4y, \quad f_y = -4x + 2y

Ikkinchi tartibli: fxx=2,fyy=2,fxy=fyx=4f_{xx} = 2, \quad f_{yy} = 2, \quad f_{xy} = f_{yx} = -4

Hessian: H=[2442]H = \begin{bmatrix} 2 & -4 \\ -4 & 2 \end{bmatrix}

Determinant: det(H)=416=12<0\det(H) = 4 - 16 = -12 \lt 0

Determinant manfiy → Egar nuqta (saddle point)

Javob: Hessian = [2442]\begin{bmatrix} 2 & -4 \\ -4 & 2 \end{bmatrix}, (0,0)(0,0) egar nuqta


5-bo'lim: Ekstremal qiymatlar (4 ta masala)

Masala 5.1 ⭐⭐

f(x)=x36x2+9x+2f(x) = x^3 - 6x^2 + 9x + 2 ning lokal ekstremumlarini toping.

Yechim

Kritik nuqtalar: f(x)=3x212x+9=3(x24x+3)=3(x1)(x3)=0f'(x) = 3x^2 - 12x + 9 = 3(x^2 - 4x + 3) = 3(x-1)(x-3) = 0

x=1x = 1 va x=3x = 3

Ikkinchi hosila testi: f(x)=6x12f''(x) = 6x - 12

  • f(1)=6<0f''(1) = -6 \lt 0lokal maksimum
  • f(3)=6>0f''(3) = 6 \gt 0lokal minimum

Qiymatlar:

  • f(1)=16+9+2=6f(1) = 1 - 6 + 9 + 2 = 6 (max)
  • f(3)=2754+27+2=2f(3) = 27 - 54 + 27 + 2 = 2 (min)

Javob: Lokal max: (1,6)(1, 6), Lokal min: (3,2)(3, 2)

Masala 5.2 ⭐⭐⭐

Robot qo'li uzunliklari: L1=1L_1 = 1 m, L2=0.8L_2 = 0.8 m.

End effector (x,y)=(1.2,0.6)(x, y) = (1.2, 0.6) ga yetishi kerak. Inverse kinematika formulasi yordamida θ1\theta_1 va θ2\theta_2 ni toping.

Yechim

Inverse kinematika formulalari:

Masofa: d=x2+y2=1.44+0.36=1.342d = \sqrt{x^2 + y^2} = \sqrt{1.44 + 0.36} = 1.342 m

Kosinus teoremasi:

cosθ2=d2L12L222L1L2=1.810.641.6=0.1\cos\theta_2 = \frac{d^2 - L_1^2 - L_2^2}{2L_1L_2} = \frac{1.8 - 1 - 0.64}{1.6} = 0.1

θ2=arccos(0.1)=84.3°\theta_2 = \arccos(0.1) = 84.3°

Theta1 uchun:

θ1=arctanyxarctanL2sinθ2L1+L2cosθ2\theta_1 = \arctan\frac{y}{x} - \arctan\frac{L_2\sin\theta_2}{L_1 + L_2\cos\theta_2}

θ1=26.6°38.7°=12.1°\theta_1 = 26.6° - 38.7° = -12.1° (yoki elbow-down konfiguratsiya)

Elbow-up yechim: θ1=19.5°\theta_1 = 19.5°, θ2=39.5°\theta_2 = 39.5°

Javob: Elbow-up: θ1=19.5°\theta_1 = 19.5°, θ2=39.5°\theta_2 = 39.5°

Masala 5.3 ⭐⭐⭐⭐

Raketa traektoriyasi optimizatsiyasi:

Yoqilg'i sarfi: F(θ,v)=v2+100θ2F(\theta, v) = v^2 + 100\theta^2

Cheklov: Maqsad nuqtaga yetish — x=1000x = 1000 m

x=vtcosθ,t=100sx = v \cdot t \cdot \cos\theta, \quad t = 100s

Lagrange usuli bilan minimal yoqilg'i sarfini toping.

Yechim

Cheklov: g(θ,v)=v100cosθ1000=0g(\theta, v) = v \cdot 100 \cdot \cos\theta - 1000 = 0

Lagrangian: L=v2+100θ2λ(100vcosθ1000)\mathcal{L} = v^2 + 100\theta^2 - \lambda(100v\cos\theta - 1000)

Zaruriy shartlar:

Lv=2v100λcosθ=0\frac{\partial \mathcal{L}}{\partial v} = 2v - 100\lambda\cos\theta = 0

Lθ=200θ+100λvsinθ=0\frac{\partial \mathcal{L}}{\partial \theta} = 200\theta + 100\lambda v\sin\theta = 0

Lλ=100vcosθ1000=0\frac{\partial \mathcal{L}}{\partial \lambda} = 100v\cos\theta - 1000 = 0

3-tenglamadan: vcosθ=10v\cos\theta = 10

Agar θ=0\theta = 0 (optimal yo'nalish):

  • v=10v = 10 m/s
  • λ=2v100=0.2\lambda = \frac{2v}{100} = 0.2

Tekshirish: 2-tenglama: 200(0)+0=0200(0) + 0 = 0

Javob: Optimal: θ=0deg\theta = 0deg, v=10v = 10 m/s, Fmin=100F_{min} = 100

Masala 5.4 ⭐⭐⭐⭐

f(x,y)=x2+y22x4y+5f(x, y) = x^2 + y^2 - 2x - 4y + 5 ning x2+y29x^2 + y^2 \leq 9 sohasidagi global min va max ni toping.

Yechim

Ichki kritik nuqtalar: f=(2x2,2y4)=(0,0)\nabla f = (2x - 2, 2y - 4) = (0, 0) x=1,y=2x = 1, y = 2

(1,2)(1, 2) soha ichida? 1+4=5<91 + 4 = 5 \lt 9

f(1,2)=1+428+5=0f(1, 2) = 1 + 4 - 2 - 8 + 5 = 0

Chegara (x2+y2=9x^2 + y^2 = 9):

Parametrik: x=3costx = 3\cos t, y=3sinty = 3\sin t

g(t)=96cost12sint+5=146cost12sintg(t) = 9 - 6\cos t - 12\sin t + 5 = 14 - 6\cos t - 12\sin t

g(t)=6sint12cost=0g'(t) = 6\sin t - 12\cos t = 0 tant=2\tan t = 2 t=arctan(2)63.4degt = \arctan(2) \approx 63.4deg va t243.4degt \approx 243.4deg

t=63.4degt = 63.4deg: (35,65)(\frac{3}{\sqrt{5}}, \frac{6}{\sqrt{5}}) f=146151225=143050.58f = 14 - 6 \cdot \frac{1}{\sqrt{5}} - 12 \cdot \frac{2}{\sqrt{5}} = 14 - \frac{30}{\sqrt{5}} \approx 0.58

t=243.4degt = 243.4deg: (35,65)(-\frac{3}{\sqrt{5}}, -\frac{6}{\sqrt{5}}) f=14+30527.42f = 14 + \frac{30}{\sqrt{5}} \approx 27.42

Javob: Global min = 00 da (1,2)(1, 2), Global max 27.4\approx 27.4 da (35,65)(-\frac{3}{\sqrt{5}}, -\frac{6}{\sqrt{5}})


6-bo'lim: Taylor qatori (3 ta masala)

Masala 6.1 ⭐⭐

f(x)=exf(x) = e^x uchun x=0x = 0 atrofida 4-tartibli Taylor polinomini yozing.

Yechim

f(0)=1f(0) = 1, f(0)=1f'(0) = 1, f(0)=1f''(0) = 1, f(0)=1f'''(0) = 1, f(4)(0)=1f^{(4)}(0) = 1

P4(x)=1+x+x22!+x33!+x44!P_4(x) = 1 + x + \frac{x^2}{2!} + \frac{x^3}{3!} + \frac{x^4}{4!}

=1+x+x22+x36+x424= 1 + x + \frac{x^2}{2} + \frac{x^3}{6} + \frac{x^4}{24}

Javob: P4(x)=1+x+x22+x36+x424P_4(x) = 1 + x + \frac{x^2}{2} + \frac{x^3}{6} + \frac{x^4}{24}

Masala 6.2 ⭐⭐⭐

f(x)=1+xf(x) = \sqrt{1 + x} uchun x=0x = 0 da 3-tartibli Taylor qatorini yozing va 1.1\sqrt{1.1} ni taxminan hisoblang.

Yechim

f(x)=(1+x)1/2f(x) = (1+x)^{1/2}

f(0)=1f(0) = 1

f(x)=12(1+x)1/2f'(x) = \frac{1}{2}(1+x)^{-1/2}, f(0)=12f'(0) = \frac{1}{2}

f(x)=14(1+x)3/2f''(x) = -\frac{1}{4}(1+x)^{-3/2}, f(0)=14f''(0) = -\frac{1}{4}

f(x)=38(1+x)5/2f'''(x) = \frac{3}{8}(1+x)^{-5/2}, f(0)=38f'''(0) = \frac{3}{8}

1+x1+x2x28+x316\sqrt{1+x} \approx 1 + \frac{x}{2} - \frac{x^2}{8} + \frac{x^3}{16}

x=0.1x = 0.1 uchun: 1.11+0.050.00125+0.00006251.0488\sqrt{1.1} \approx 1 + 0.05 - 0.00125 + 0.0000625 \approx 1.0488

Haqiqiy qiymat: 1.11.04881\sqrt{1.1} \approx 1.04881

Javob: P3(x)=1+x2x28+x316P_3(x) = 1 + \frac{x}{2} - \frac{x^2}{8} + \frac{x^3}{16}, 1.11.0488\sqrt{1.1} \approx 1.0488

Masala 6.3 ⭐⭐⭐⭐

Kichik burchaklar taxmini: sinθθ\sin\theta \approx \theta va cosθ1θ22\cos\theta \approx 1 - \frac{\theta^2}{2}

Malyatnik davri formulasi: T=2πLgT = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}

Katta amplituda uchun aniqroq formula: T=2πLg(1+θ0216+...)T = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}\left(1 + \frac{\theta_0^2}{16} + ...\right)

θ0=30deg\theta_0 = 30deg uchun xatoni hisoblang.

Yechim

θ0=30deg=π60.524\theta_0 = 30deg = \frac{\pi}{6} \approx 0.524 rad

Oddiy formula: T0=2πLgT_0 = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}

To'g'rilangan formula: T=T0(1+(0.524)216)=T0(1+0.0172)=1.0172T0T = T_0\left(1 + \frac{(0.524)^2}{16}\right) = T_0(1 + 0.0172) = 1.0172 T_0

Xato: Xato=TT0T1.7%\text{Xato} = \frac{T - T_0}{T} \approx 1.7\%

Javob: Kichik burchak taxmini 30deg da ~1.7% xato beradi


7-bo'lim: Amaliy masalalar (3 ta masala)

Masala 7.1 ⭐⭐⭐

Raketa massasi: m(t)=m0m˙tm(t) = m_0 - \dot{m}t, bu yerda m˙=100\dot{m} = 100 kg/s, m0=50000m_0 = 50000 kg.

Dvigatel kuchi: F=1,500,000F = 1,500,000 N

a) Tezlanishni vaqt funksiyasi sifatida toping b) t=100st = 100s dagi tezlanish c) Max tezlanish (yoqilg'i tugagunga qadar)

Yechim

a) Tezlanish: a(t)=Fm(t)g=150000050000100t9.81a(t) = \frac{F}{m(t)} - g = \frac{1500000}{50000 - 100t} - 9.81

b) t=100st = 100s: a(100)=150000050000100009.81=1500000400009.81=37.59.81=27.7 m/s2a(100) = \frac{1500000}{50000 - 10000} - 9.81 = \frac{1500000}{40000} - 9.81 = 37.5 - 9.81 = 27.7 \text{ m/s}^2

c) Max tezlanish: Yoqilg'i massasi: mfuel=40000m_{fuel} = 40000 kg (faraz) Yonish vaqti: tb=40000100=400st_b = \frac{40000}{100} = 400s

amax=a(400)=150000050000400009.81=1509.81=140.2 m/s214.3ga_{max} = a(400) = \frac{1500000}{50000 - 40000} - 9.81 = 150 - 9.81 = 140.2 \text{ m/s}^2 \approx 14.3g

Javob: a) a(t)=150000050000100t9.81a(t) = \frac{1500000}{50000-100t} - 9.81, b) 27.7 m/s², c) 140.2 m/s²

Masala 7.2 ⭐⭐⭐⭐

Quadcopter boshqarish:

Motor tezligi ω\omega va ko'tarish kuchi TT orasidagi bog'liqlik: T=kω2T = k\omega^2

bu yerda k=1.5×105k = 1.5 \times 10^{-5} Ns²/rad².

a) dTdω\frac{dT}{d\omega} ni toping b) ω=800\omega = 800 rad/s da sezuvchanlik c) Agar ω\omega ±5% o'zgarsa, TT qancha o'zgaradi?

Yechim

a) Hosila: dTdω=2kω=3×105ω\frac{dT}{d\omega} = 2k\omega = 3 \times 10^{-5} \omega

b) ω=800\omega = 800 rad/s da: dTdω800=3×105×800=0.024 N/(rad/s)\frac{dT}{d\omega}\bigg|_{800} = 3 \times 10^{-5} \times 800 = 0.024 \text{ N/(rad/s)}

T(800)=1.5×105×640000=9.6T(800) = 1.5 \times 10^{-5} \times 640000 = 9.6 N

c) 5% o'zgarish: ΔTdTdωΔω=0.024×(0.05×800)=0.024×40=0.96 N\Delta T \approx \frac{dT}{d\omega} \cdot \Delta\omega = 0.024 \times (0.05 \times 800) = 0.024 \times 40 = 0.96 \text{ N}

Foizda: 0.969.6=10%\frac{0.96}{9.6} = 10\%

Eslatma

Tω2T \propto \omega^2 bo'lgani uchun, 5% ω\omega o'zgarishi ~10% TT o'zgarishiga olib keladi.

Javob: a) dTdω=3×105ω\frac{dT}{d\omega} = 3 \times 10^{-5}\omega, b) 0.024 N/(rad/s), c) ±10%

Masala 7.3 ⭐⭐⭐⭐

PID kontroller tuning:

Sistemaning xatosi: e(t)=e0.5tsin(2t)e(t) = e^{-0.5t}\sin(2t)

PID kontrol signali: u(t)=Kpe(t)+Kddedtu(t) = K_p e(t) + K_d \frac{de}{dt}

Kp=10K_p = 10, Kd=2K_d = 2 uchun u(t)u(t) ni toping va t=1st = 1s da qiymatini hisoblang.

Yechim

Hosila: dedt=0.5e0.5tsin(2t)+e0.5t2cos(2t)\frac{de}{dt} = -0.5e^{-0.5t}\sin(2t) + e^{-0.5t} \cdot 2\cos(2t) =e0.5t[2cos(2t)0.5sin(2t)]= e^{-0.5t}[2\cos(2t) - 0.5\sin(2t)]

Kontrol signali: u(t)=10e0.5tsin(2t)+2e0.5t[2cos(2t)0.5sin(2t)]u(t) = 10e^{-0.5t}\sin(2t) + 2e^{-0.5t}[2\cos(2t) - 0.5\sin(2t)] =e0.5t[10sin(2t)+4cos(2t)sin(2t)]= e^{-0.5t}[10\sin(2t) + 4\cos(2t) - \sin(2t)] =e0.5t[9sin(2t)+4cos(2t)]= e^{-0.5t}[9\sin(2t) + 4\cos(2t)]

t=1st = 1s da: u(1)=e0.5[9sin(2)+4cos(2)]u(1) = e^{-0.5}[9\sin(2) + 4\cos(2)] =0.6065[9×0.9094×0.416]= 0.6065[9 \times 0.909 - 4 \times 0.416] =0.6065[8.181.66]= 0.6065[8.18 - 1.66] =0.6065×6.52=3.95= 0.6065 \times 6.52 = 3.95

Javob: u(t)=e0.5t[9sin(2t)+4cos(2t)]u(t) = e^{-0.5t}[9\sin(2t) + 4\cos(2t)], u(1)3.95u(1) \approx 3.95


Qiyinlik darajasi bo'yicha

DarajaMasalalar soni
⭐⭐ Oson8
⭐⭐⭐ O'rta13
⭐⭐⭐⭐ Murakkab9
Jami30