Masalalar β Differensial Tenglamalar
35 ta masala: osondan qiyinga tartiblangan.
Boshlang'ich (1-10)β
Masala 1: Ajraladigan o'zgaruvchilarβ
Tenglamani yeching:
dxdyβ=3x2
Boshlang'ich shart: y(0)=2
Yechim
dy=3x2dx
y=x3+C
y(0)=2βC=2
y=x3+2β
Masala 2: Eksponensial o'sishβ
Bakteriya populyatsiyasi dtdPβ=0.5P qonuniga bo'ysunadi. Agar P(0)=100 bo'lsa, P(4) ni toping.
Yechim
P(t)=P0βekt=100e0.5t
P(4)=100e2=100β
7.389β739β
Masala 3: Radioaktiv parchalanishβ
Radioaktiv modda yarim parchalanish davri T1/2β=5 yil. Parchalanish konstantasini toping.
Yechim
N(t)=N0βeβΞ»t
N(T1/2β)=2N0ββ=N0βeβΞ»β
5
21β=eβ5Ξ»
ln(0.5)=β5Ξ»
Ξ»=5ln2ββ0.1386Β yilβ1β
Masala 4: Birinchi tartib chiziqliβ
Tenglamani yeching:
dxdyβ+2y=4
Yechim
Integrallashtiruvchi ko'paytiruvchi: ΞΌ=eβ«2dx=e2x
e2xdxdyβ+2e2xy=4e2x
dxdβ[e2xy]=4e2x
e2xy=2e2x+C
y=2+Ceβ2xβ
Masala 5: Kondensator zaryadsizlanishiβ
RC zanjirda dtdVβ+RCVβ=0, R=1000Ξ©, C=10ΞΌF. Agar V(0)=5V, V(0.02s) ni toping.
Yechim
Ο=RC=1000β
10Γ10β6=0.01s
V(t)=V0βeβt/Ο=5eβt/0.01
V(0.02)=5eβ2=5β
0.135β0.68Vβ
Masala 6: Xarakteristik tenglamaβ
Tenglamaning umumiy yechimini toping:
yβ²β²β5yβ²+6y=0
Yechim
Xarakteristik tenglama: r2β5r+6=0
(rβ2)(rβ3)=0βr1β=2,r2β=3
y=C1βe2x+C2βe3xβ
Masala 7: Takrorlanuvchi ildizlarβ
yβ²β²β4yβ²+4y=0
Yechim
r2β4r+4=0β(rβ2)2=0βr=2 (ikki marta)
y=(C1β+C2βx)e2xβ
Masala 8: Kompleks ildizlarβ
yβ²β²+4y=0
Yechim
r2+4=0βr=Β±2i
Ξ±=0, Ξ²=2
y=C1βcos(2x)+C2βsin(2x)β
Masala 9: Garmonik ossilyatorβ
Prujinali sistema m=2kg, k=8N/m. Tabiiy chastotani va davrni toping.
Yechim
Οnβ=mkββ=28ββ=2rad/s
T=Οnβ2Οβ=22Οβ=Οβ3.14sβ
Masala 10: Boshlang'ich shartli masalaβ
yβ²β²+9y=0,y(0)=0,yβ²(0)=6
Yechim
Umumiy yechim: y=C1βcos(3x)+C2βsin(3x)
y(0)=C1β=0
yβ²=β3C1βsin(3x)+3C2βcos(3x)
yβ²(0)=3C2β=6βC2β=2
y=2sin(3x)β
O'rta (11-22)β
Masala 11: So'nish koeffitsientiβ
Tizim: xΒ¨+4xΛ+20x=0. Οnβ, ΞΆ, va Οdβ ni toping.
Yechim
Standart ko'rinish: xΒ¨+2ΞΆΟnβxΛ+Οn2βx=0
Οn2β=20βΟnβ=20β=25ββ4.47rad/s
2ΞΆΟnβ=4βΞΆ=2β
25β4β=5β1ββ0.447
Οdβ=Οnβ1βΞΆ2β=25β1β0.2β=25β0.8β=24β=4rad/sβ
Masala 12: Kritik so'nishβ
mxΒ¨+cxΛ+kx=0 sistemada m=1kg, k=100N/m. Kritik so'nish uchun c qiymatini toping.
Yechim
Kritik so'nishda ΞΆ=1:
ccrβ=2kmβ=2100β
1β=20Ns/mβ
Masala 13: Nogomogen tenglamaβ
yβ²β²+y=2cos(x)
Yechim
yhβ=C1βcosx+C2βsinx
Chunki cosx gomogen yechimga kiradi, ypβ=x(Acosx+Bsinx)
ypβ²β=Acosx+Bsinx+x(βAsinx+Bcosx)
ypβ²β²β=β2Asinx+2Bcosxβx(Acosx+Bsinx)
ypβ²β²β+ypβ=β2Asinx+2Bcosx=2cosx
B=1, A=0
y=C1βcosx+C2βsinx+xsinxβ
L{tβ
eβ2t} ni hisoblang.
Yechim
L{tn}=sn+1n!β
L{eatf(t)}=F(sβa)
L{t}=s21β
L{teβ2t}=(s+2)21β
(s+2)21ββ
Masala 15: Laplace bilan yechishβ
Laplace usuli bilan yeching: yβ²+3y=6, y(0)=0
Yechim
sY(s)βy(0)+3Y(s)=s6β
Y(s)(s+3)=s6β
Y(s)=s(s+3)6β
Parchalab: s(s+3)6β=sAβ+s+3Bβ
6=A(s+3)+Bs
s=0:A=2, s=β3:B=β2
Y(s)=s2ββs+32β
y(t)=2β2eβ3t=2(1βeβ3t)β
Masala 16: State-space o'tkazishβ
xΒ¨+5xΛ+6x=u(t) ni state-space ko'rinishga o'tkazing.
Yechim
x1β=x, x2β=xΛ
xΛ1β=x2β,xΛ2β=β6x1ββ5x2β+uA=[[0,1],[β6,β5]], B=[0,1]T
Javob: xΛ=Ax+Bu
Masala 17: Xos qiymatlarβ
A=[[0,1],[β2,β3]] matritsasining xos qiymatlarini va barqarorligini aniqlang.
Yechim
det(AβΞ»I)=0
Ξ»2+3Ξ»+2=0
(Ξ»+1)(Ξ»+2)=0
Ξ»1β=β1, Ξ»2β=β2
Ikkala xos qiymat manfiy, shuning uchun asimptotik barqaror.
Ξ»=β1,β2Β (barqaror)β
Masala 18: Euler usuliβ
yβ²=y, y(0)=1 ni Euler usuli bilan h=0.5 qadam bilan t=1 gacha yeching.
Yechim
yn+1β=ynβ+hβ
f(tnβ,ynβ)=ynβ+0.5β
ynβ=1.5ynβ
y0β=1
y1β=1.5β
1=1.5 (t=0.5)
y2β=1.5β
1.5=2.25 (t=1)
Aniq yechim: y(1)=e1β2.718
y(1)Eulerβ=2.25Β (xatolikΒ β17%)β
Masala 19: RK4 bir qadamβ
yβ²=β2y, y(0)=1, h=0.1 uchun RK4 ning birinchi qadamini hisoblang.
Yechim
f(t,y)=β2y
k1β=f(0,1)=β2
k2β=f(0.05,1+0.05β
(β2))=f(0.05,0.9)=β1.8
k3β=f(0.05,1+0.05β
(β1.8))=f(0.05,0.91)=β1.82
k4β=f(0.1,1+0.1β
(β1.82))=f(0.1,0.818)=β1.636
y1β=1+60.1β(β2+2(β1.8)+2(β1.82)+(β1.636))
y1β=1+60.1β(β10.876)=1β0.1813=0.8187
Aniq: y(0.1)=eβ0.2=0.8187
y(0.1)β0.8187Β (judaΒ aniq!)β
Masala 20: Uzatish funksiyasiβ
2yΒ¨β+6yΛβ+4y=u(t), nol boshlang'ich shartlar bilan. Uzatish funksiyasi H(s)=U(s)Y(s)β ni toping.
Yechim
Laplace transformatsiyasi:
2s2Y(s)+6sY(s)+4Y(s)=U(s)
Y(s)(2s2+6s+4)=U(s)
H(s)=U(s)Y(s)β=2s2+6s+41β=2(s+1)(s+2)1ββ
Masala 21: Teskari mayatnikβ
Teskari mayatnik uchun chiziqlashtrilgan tenglama: ΞΈΒ¨βLgβΞΈ=0. Nima uchun nobarqaror?
Yechim
Xarakteristik tenglama: r2βLgβ=0
r=Β±Lgββ
Bitta ildiz musbat (+g/Lβ), shuning uchun yechim e+g/Lββ
t ni o'z ichiga oladi va cheksizga intiladi.
MusbatΒ xosΒ qiymatΒ mavjudβnobarqarorβ
Masala 22: Rezonans chastotasiβ
xΒ¨+0.4xΛ+4x=F0βcos(Οt). Rezonans yaqinida maksimal amplituda qaysi chastotada?
Yechim
Οnβ=2, ΞΆ=2β
20.4β=0.1
Rezonans chastotasi (so'nish bilan):
Οrβ=Οnβ1β2ΞΆ2β=21β0.02β=20.98ββ1.98rad/sβ
Qiyin (23-35)β
Masala 23: Tizim barqarorligiβ
Boshqarish tizimi A matritsasi bilan berilgan (3x3): qatorlar [0,1,0], [0,0,1], [β6,β11,β6].
Xos qiymatlarni toping va barqarorlikni aniqlang.
Yechim
Xarakteristik polinom:
det(AβΞ»I)=βΞ»3β6Ξ»2β11Ξ»β6=0
Ξ»3+6Ξ»2+11Ξ»+6=0
Faktorlash: (Ξ»+1)(Ξ»+2)(Ξ»+3)=0
Ξ»1β=β1, Ξ»2β=β2, Ξ»3β=β3
BarchaΒ Ξ»<0βasimptotikΒ barqarorβ
Masala 24: Dron parvoz dinamikasiβ
Quadcopter balandlik dinamikasi (soddashtirilgan):
mzΒ¨=TβmgβkdβzΛ
m=1kg, g=10, kdβ=0.5. Barqaror balandlik uchun talab qilinadigan itarish kuchini toping.
Yechim
Barqaror holatda zΒ¨=0, zΛ=0:
0=Tβmgβ0
T=mg=1β
10=10Nβ
Masala 25: PID boshqaruv tenglamasiβ
PID kontrollerli sistema: G(s)=s2+2s+11β, Kpβ=10.
Yopiq sikl uzatish funksiyasini toping (faqat P boshqaruv).
Yechim
T(s)=1+KpβG(s)KpβG(s)β=1+s2+2s+110βs2+2s+110ββ
T(s)=s2+2s+1+1010β=s2+2s+1110ββ
Masala 26: Sensor fusion modelβ
IMU sensorida akselerometr va giroskopdan keladigan ma'lumotlar:
ΞΈΛgyroβ=Ο+ngβ
ΞΈaccelβ=ΞΈ+naβ
Bu yerda ngβ, naβ shovqinlar. Kalman filtri uchun state va o'lchov tenglamalarini yozing.
Yechim
State tenglamasi:
ΞΈΛ=Ο
Diskret: ΞΈk+1β=ΞΈkβ+Οkββ
Ξt+wkβ
O'lchov tenglamasi:
zkβ=ΞΈkβ+vkβ
F=1,H=1,B=Ξtβ
Masala 27: Raketa uchish tenglamasiβ
Raketa (vertikal uchish, havo qarshiligi bilan):
mdtdvβ=Tβmgβ21βΟv2CDβA
Bu nochiziqli tenglamani v kichik bo'lganda chiziqlashtiring.
Yechim
v kichik bo'lganda v2β0:
mdtdvββTβmg
dtdvβ=mTβmgβ=mTββg
v(t)=(mTββg)t+v0ββ
Masala 28: Orbital tezlikβ
Orbital mexanikadan: rΒ¨βrΞΈΛ2=βr2GMβ
Doiraviy orbitada (r=const) orbital tezlikni toping.
Yechim
r=constβrΒ¨=0
βrΞΈΛ2=βr2GMβ
ΞΈΛ2=r3GMβ
Orbital tezlik v=rΞΈΛ:
v2=r2ΞΈΛ2=r2β
r3GMβ=rGMβ
v=rGMβββ
Masala 29: Robot qo'li dinamikasiβ
Oddiy robot qo'li (bir bo'g'in): IΞΈΒ¨+bΞΈΛ+mglsinΞΈ=Ο
Kichik burchaklar uchun chiziqlashtiring (sinΞΈβΞΈ) va uzatish funksiyasini toping.
Yechim
IΞΈΒ¨+bΞΈΛ+mglΞΈ=Ο
Laplace:
Is2Ξ(s)+bsΞ(s)+mglΞ(s)=T(s)
T(s)Ξ(s)β=Is2+bs+mgl1ββ
Masala 30: Traektoriya tenglamasiβ
Gorizontal otilgan jism: xΒ¨=0, yΒ¨β=βg, x(0)=0, y(0)=h, xΛ(0)=v0β, yΛβ(0)=0.
y(x) traektoriyasini toping.
Yechim
x(t)=v0βtβt=v0βxβ
y(t)=hβ21βgt2
y=hβ21βg(v0βxβ)2=hβ2v02βgβx2β
Parabola!
Masala 31: Van der Pol ossilyatoriβ
Nochiziqli tenglama: xΒ¨βΞΌ(1βx2)xΛ+x=0
x=0 atrofida chiziqlashtiring (x kichik).
Yechim
x kichik bo'lganda x2β0:
xΒ¨βΞΌxΛ+x=0
Xarakteristik: r2βΞΌr+1=0
r=2ΞΌΒ±ΞΌ2β4ββ
ΞΌ>0 uchun musbat real qism mavjud β nobarqaror.
MuvozanatΒ nobarqaror,Β limitΒ cycleΒ hosilΒ boβladiβ
Masala 32: Ko'p darajali tizimβ
Sistema: xΛ1β=x2β, xΛ2β=βx1ββ2x2β+u
Uzatish funksiyasini toping (y=x1β).
Yechim
Laplace:
sX1β=X2β
sX2β=βX1ββ2X2β+U
X2β=sX1β ni ikkinchisiga qo'yib:
s(sX1β)=βX1ββ2sX1β+U
s2X1β+2sX1β+X1β=U
X1β(s2+2s+1)=U
UYβ=UX1ββ=(s+1)21ββ
Masala 33: Tebranish amplitudasiβ
So'nuvchi tebranish: x(t)=5eβ0.2tcos(4t)
5 ta to'liq tebranishdan keyin amplituda qanchaga tushadi?
Yechim
Davr: T=Οdβ2Οβ=42Οβ=2Οβ
5 davr vaqti: 5T=25Οβ
Amplituda: A(t)=5eβ0.2t
A(5T)=5eβ0.2β
5Ο/2=5eβ0.5Ο=5eβ1.571=5β
0.208β1.04β
Amplituda β79% kamaydi.
Masala 34: Routh-Hurwitzβ
s3+4s2+5s+2=0 tenglamasining barcha ildizlari chap yarim tekislikda ekanligini Routh kriteri bilan tekshiring.
Yechim
Routh jadvali:
| | |
|---|
| s3 | 1 | 5 |
| s2 | 4 | 2 |
| s1 | 44β
5β1β
2β=418β=4.5 | 0 |
| s0 | 2 | |
Birinchi ustun: 1, 4, 4.5, 2 β barchasi musbat.
IshoraΒ oβzgarishiΒ yoβqβbarqarorβ
Masala 35: Tsiolkovsky tenglamasiβ
Raketa: mdtdvβ=βveβdtdmβ, bu yerda veβ β gazlar chiqish tezligi.
Agar m0β=1000kg, mfβ=100kg, veβ=3000m/s bo'lsa, Ξv ni toping.
Yechim
mdv=βveβdm
dv=βveβmdmβ
Integrallaymiz:
β«0Ξvβdv=βveββ«m0βmfββmdmβ
Ξv=βveβ[lnmfββlnm0β]=veβlnmfβm0ββ
Ξv=3000β
ln1001000β=3000β
ln10=3000β
2.303
Ξvβ6908m/sβ6.9km/sβ
Qo'shimcha Masalalarβ
Amaliy: Python simulyatsiyaβ
import numpy as np
from scipy.integrate import odeint
import matplotlib.pyplot as plt
def rocket(y, t, ve, mdot, g):
"""Raketa harakati (vertikal)"""
h, v, m = y
if m <= 100:
mdot = 0
thrust = ve * mdot
dhdt = v
dvdt = thrust/m - g
dmdt = -mdot
return [dhdt, dvdt, dmdt]
y0 = [0, 0, 1000]
t = np.linspace(0, 100, 1000)
ve = 3000
mdot = 10
g = 9.81
sol = odeint(rocket, y0, t, args=(ve, mdot, g))
fig, axs = plt.subplots(3, 1, figsize=(10, 8))
axs[0].plot(t, sol[:, 0]/1000)
axs[0].set_ylabel('Balandlik (km)')
axs[1].plot(t, sol[:, 1])
axs[1].set_ylabel('Tezlik (m/s)')
axs[2].plot(t, sol[:, 2])
axs[2].set_ylabel('Massa (kg)')
axs[2].set_xlabel('Vaqt (s)')
plt.tight_layout()
plt.show()
Natijalar Jadvaliβ
| Daraja | Masalalar | Mavzular |
|---|
| Boshlang'ich | 1-10 | Ajratish, xarakteristik, IVP |
| O'rta | 11-22 | So'nish, Laplace, state-space, raqamli |
| Qiyin | 23-35 | Tizimlar, dron, raketa, robot |
Jami: 35 masala