Skip to main content

2.4 Tebranishlar va To'lqinlar — Nazariya

Hafta: 3 | Masalalar: 30 | Qiyinlik: ⭐⭐⭐


Kirish

Tebranishlar — vaqt bo'yicha takrorlanuvchi harakat. Robotika va dronlarda:

  • 🎯 PID tuning — so'nuvchi tebranishlar
  • 🚁 Dron barqarorligi — rezonansdan qochish
  • 🔧 Sensor signallari — filtrlar va chastota tahlili

1. Oddiy Garmonik Harakat (SHM)

Ta'rif

Tiklash kuchi pozitsiyaga proporsional:

F=kxF = -kx

Harakat tenglamasi

md2xdt2=kxm\frac{d^2x}{dt^2} = -kx d2xdt2+ω02x=0\frac{d^2x}{dt^2} + \omega_0^2 x = 0

Bu yerda ω0=km\omega_0 = \sqrt{\frac{k}{m}} — tabiiy burchak chastota.

Yechim

x(t)=Acos(ω0t+ϕ)x(t) = A\cos(\omega_0 t + \phi)
  • AA — amplituda
  • ω0\omega_0 — burchak chastota (rad/s)
  • ϕ\phi — boshlang'ich faza

Tezlik va tezlanish

v(t)=Aω0sin(ω0t+ϕ)v(t) = -A\omega_0\sin(\omega_0 t + \phi) a(t)=Aω02cos(ω0t+ϕ)=ω02xa(t) = -A\omega_0^2\cos(\omega_0 t + \phi) = -\omega_0^2 x

2. Davriy Kattaliklar

Davr (Period)

T=2πω0=2πmkT = \frac{2\pi}{\omega_0} = 2\pi\sqrt{\frac{m}{k}}

Chastota

f=1T=ω02πf = \frac{1}{T} = \frac{\omega_0}{2\pi}

Maxsus tizimlar

Prujina-massa:

T=2πmkT = 2\pi\sqrt{\frac{m}{k}}

Oddiy mayatnik:

T=2πLgT = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}

Fizik mayatnik:

T=2πImghT = 2\pi\sqrt{\frac{I}{mgh}}

3. Energiya

Kinetik va potensial

KE=12mv2=12mω02A2sin2(ω0t+ϕ)KE = \frac{1}{2}mv^2 = \frac{1}{2}m\omega_0^2 A^2\sin^2(\omega_0 t + \phi) PE=12kx2=12kA2cos2(ω0t+ϕ)PE = \frac{1}{2}kx^2 = \frac{1}{2}kA^2\cos^2(\omega_0 t + \phi)

Umumiy energiya

E=KE+PE=12kA2=12mω02A2=constE = KE + PE = \frac{1}{2}kA^2 = \frac{1}{2}m\omega_0^2 A^2 = \text{const}

4. So'nuvchi Tebranishlar

Ishqalanish yoki qarshilik mavjud bo'lganda:

Harakat tenglamasi

md2xdt2+cdxdt+kx=0m\frac{d^2x}{dt^2} + c\frac{dx}{dt} + kx = 0

cc — damping koeffitsienti

Damping nisbati

ζ=c2km=c2mω0\zeta = \frac{c}{2\sqrt{km}} = \frac{c}{2m\omega_0}

Uch holat

1. Underdamped (ζ<1\zeta < 1):

x(t)=Aeζω0tcos(ωdt+ϕ)x(t) = Ae^{-\zeta\omega_0 t}\cos(\omega_d t + \phi)

Bu yerda ωd=ω01ζ2\omega_d = \omega_0\sqrt{1-\zeta^2} — damped chastota.

2. Critically damped (ζ=1\zeta = 1):

x(t)=(A+Bt)eω0tx(t) = (A + Bt)e^{-\omega_0 t}

Eng tez muvozanatga qaytish, tebranishsiz.

3. Overdamped (ζ>1\zeta > 1):

x(t)=Aeα1t+Beα2tx(t) = Ae^{-\alpha_1 t} + Be^{-\alpha_2 t}

Sekin qaytish, tebranishsiz.

Kontrolda

PID tuning — ko'pincha ζ0.7\zeta \approx 0.7 maqsad qilinadi (tez va minimal overshoot).


5. Majburiy Tebranishlar

Tashqi kuch bilan haydalganda:

md2xdt2+cdxdt+kx=F0cos(ωt)m\frac{d^2x}{dt^2} + c\frac{dx}{dt} + kx = F_0\cos(\omega t)

Steady-state yechim

x(t)=Xcos(ωtϕ)x(t) = X\cos(\omega t - \phi)

Amplituda:

X=F0/k(1r2)2+(2ζr)2X = \frac{F_0/k}{\sqrt{(1-r^2)^2 + (2\zeta r)^2}}

Bu yerda r=ω/ω0r = \omega/\omega_0 — chastota nisbati.

Faza kechikishi:

ϕ=arctan2ζr1r2\phi = \arctan\frac{2\zeta r}{1-r^2}

6. Rezonans

ωω0\omega \approx \omega_0 da amplituda keskin ortadi.

Rezonans chastotasi

ωr=ω012ζ2\omega_r = \omega_0\sqrt{1-2\zeta^2}

(ζ<0.707\zeta < 0.707 bo'lganda mavjud)

Sifat omili (Q-factor)

Q=12ζQ = \frac{1}{2\zeta}

Yuqori Q = tor rezonans, sekin so'nish.

Muhandislikda

Rezonansdan qochish kerak! Binolar, ko'priklar, dronlar — hammasi rezonansda buzilishi mumkin.


7. Bog'langan Tebranishlar

Ikki yoki undan ko'p tebranuvchi tizim:

Ikki mayatnik

m1x¨1+k1x1+kc(x1x2)=0m_1\ddot{x}_1 + k_1 x_1 + k_c(x_1-x_2) = 0 m2x¨2+k2x2+kc(x2x1)=0m_2\ddot{x}_2 + k_2 x_2 + k_c(x_2-x_1) = 0

Normal modlar

Tizim tabiiy chastotalari — xos qiymatlardan topiladi.


8. Robotikada Qo'llanilish

PID va Tebranishlar

Yomon tuning qilingan PID — tebranadi:

  • KpK_p yuqori → underdamped, tebranadi
  • KdK_d past → sekin so'nadi
  • KiK_i yuqori → barqarorsiz bo'lishi mumkin

Dron Vibratsiyasi

Propeller muvozanatsizligi → vibratsiya → sensor xatolari

Filtr qo'llaniladi (low-pass):

yn=αxn+(1α)yn1y_n = \alpha x_n + (1-\alpha)y_{n-1}

Suspension tizimlari

Robot chassis vibratsiyasini kamaytirish — damper dizayni.


9. To'lqinlar (Qisqacha)

To'lqin tenglamasi

2yt2=v22yx2\frac{\partial^2 y}{\partial t^2} = v^2\frac{\partial^2 y}{\partial x^2}

Asosiy kattaliklar

  • To'lqin uzunligi: λ\lambda
  • Chastota: ff
  • Tezlik: v=λfv = \lambda f

Xulosa

TushunchaFormulaAhamiyati
SHMx=Acos(ωt)x = A\cos(\omega t)Asosiy model
DavrT=2πm/kT = 2\pi\sqrt{m/k}Vaqt xarakteristikasi
Dampingζ=c/(2km)\zeta = c/(2\sqrt{km})So'nish darajasi
Rezonansωω0\omega \approx \omega_0Xavfli holat
Q-factorQ=1/(2ζ)Q = 1/(2\zeta)Sifat o'lchovi

Keyingi Qadam

📝 Masalalar — 30 ta masala yeching!