Skip to main content

2.4 Tebranishlar — Masalalar

Jami: 30 ta | Yechim bilan:


Asosiy Masalalar (1-10)

Masala 1 ⭐⭐

Prujina (k = 200 N/m) ga 0.5 kg massa ulangan. Tebranish davrini toping.

Yechim

T=2πmk=2π0.5200=2π0.0025=2π(0.05)=0.314T = 2\pi\sqrt{\frac{m}{k}} = 2\pi\sqrt{\frac{0.5}{200}} = 2\pi\sqrt{0.0025} = 2\pi(0.05) = 0.314 s


Masala 2 ⭐⭐

Oddiy mayatnik uzunligi 1 m. Tebranish davri? (g = 10 m/s²)

Yechim

T=2πLg=2π110=2π(0.316)=1.99T = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}} = 2\pi\sqrt{\frac{1}{10}} = 2\pi(0.316) = 1.99 s ≈ 2 s


Masala 3 ⭐⭐

Tebranish: x(t)=0.1cos(5t)x(t) = 0.1\cos(5t) m. Amplituda, chastota va davr?

Yechim

A=0.1A = 0.1 m

ω=5\omega = 5 rad/s

f=ω2π=52π=0.796f = \frac{\omega}{2\pi} = \frac{5}{2\pi} = 0.796 Hz

T=1f=1.26T = \frac{1}{f} = 1.26 s


Masala 4 ⭐⭐

Prujina-massa tizimida A = 0.05 m, ω = 10 rad/s, m = 0.2 kg. Maksimal tezlik va tezlanish?

Yechim

vmax=Aω=0.05×10=0.5v_{max} = A\omega = 0.05 \times 10 = 0.5 m/s

amax=Aω2=0.05×100=5a_{max} = A\omega^2 = 0.05 \times 100 = 5 m/s²


Masala 5 ⭐⭐

Tebranuvchi jismning umumiy energiyasi E = 2 J, amplituda A = 0.1 m. Prujina konstantasi?

Yechim

E=12kA2E = \frac{1}{2}kA^2

k=2EA2=2(2)0.01=400k = \frac{2E}{A^2} = \frac{2(2)}{0.01} = 400 N/m


Masala 6 ⭐⭐

Mayatnik Oyda (g = 1.62 m/s²) tebranmoqda. Yerda T = 2 s bo'lsa, Oydagi davr?

Yechim

T1gT \propto \sqrt{\frac{1}{g}}

TmoonTearth=gearthgmoon=101.62=2.48\frac{T_{moon}}{T_{earth}} = \sqrt{\frac{g_{earth}}{g_{moon}}} = \sqrt{\frac{10}{1.62}} = 2.48

Tmoon=2×2.48=4.96T_{moon} = 2 \times 2.48 = 4.96 s


Masala 7 ⭐⭐

x = 0.04 m da tezlik v = 0.3 m/s. Amplituda A = 0.05 m bo'lsa, burchak chastota?

Yechim

Energiya saqlanishi: 12kA2=12kx2+12mv2\frac{1}{2}kA^2 = \frac{1}{2}kx^2 + \frac{1}{2}mv^2

ω2(A2x2)=v2\omega^2(A^2 - x^2) = v^2

ω=vA2x2=0.30.00250.0016=0.30.03=10\omega = \frac{v}{\sqrt{A^2 - x^2}} = \frac{0.3}{\sqrt{0.0025 - 0.0016}} = \frac{0.3}{0.03} = 10 rad/s


Masala 8 ⭐⭐

Prujinaga 2 kg massa ulangan, f = 5 Hz. Prujina konstantasi?

Yechim

ω=2πf=31.42\omega = 2\pi f = 31.42 rad/s

k=mω2=2×987.5=1975k = m\omega^2 = 2 \times 987.5 = 1975 N/m ≈ 2000 N/m


Masala 9 ⭐⭐

Tebranish: x(t)=0.08cos(4t+π/3)x(t) = 0.08\cos(4t + \pi/3) m. t = 0 da pozitsiya va tezlik?

Yechim

x(0)=0.08cos(π/3)=0.08×0.5=0.04x(0) = 0.08\cos(\pi/3) = 0.08 \times 0.5 = 0.04 m

v(t)=0.08×4sin(4t+π/3)=0.32sin(4t+π/3)v(t) = -0.08 \times 4 \sin(4t + \pi/3) = -0.32\sin(4t + \pi/3)

v(0)=0.32sin(π/3)=0.32×0.866=0.277v(0) = -0.32\sin(\pi/3) = -0.32 \times 0.866 = -0.277 m/s


Masala 10 ⭐⭐

Soat mayatniki 1 s davr bilan tebranadi. Uzunligini toping.

Yechim

T=2πLgT = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}

L=gT24π2=10×139.48=0.253L = \frac{gT^2}{4\pi^2} = \frac{10 \times 1}{39.48} = 0.253 m ≈ 25 cm


O'rtacha Masalalar (11-22)

Masala 11 ⭐⭐⭐

So'nuvchi tebranish: ζ=0.1\zeta = 0.1, ω0=10\omega_0 = 10 rad/s. Damped chastota va 5 ta tebranishda amplituda qancha kamayadi?

Yechim

ωd=ω01ζ2=1010.01=10×0.995=9.95\omega_d = \omega_0\sqrt{1-\zeta^2} = 10\sqrt{1-0.01} = 10 \times 0.995 = 9.95 rad/s

5 ta tebranish davri: Td=2πωd=0.631T_d = \frac{2\pi}{\omega_d} = 0.631 s

Umumiy vaqt: t=5×0.631=3.16t = 5 \times 0.631 = 3.16 s

Amplituda kamayishi: A(t)A0=eζω0t=e0.1×10×3.16=e3.16=0.042\frac{A(t)}{A_0} = e^{-\zeta\omega_0 t} = e^{-0.1 \times 10 \times 3.16} = e^{-3.16} = 0.042

Amplituda 95.8% kamaydi (4.2% qoldi).


Masala 12 ⭐⭐⭐

Critically damped tizim: m = 1 kg, k = 100 N/m. Damping koeffitsienti c?

Yechim

ω0=km=10\omega_0 = \sqrt{\frac{k}{m}} = 10 rad/s

Critical damping: ζ=1\zeta = 1

c=2ζkm=2×1×100×1=20c = 2\zeta\sqrt{km} = 2 \times 1 \times \sqrt{100 \times 1} = 20 N·s/m


Masala 13 ⭐⭐⭐

Rezonans: ω0=50\omega_0 = 50 rad/s, ζ=0.05\zeta = 0.05. Q-factor va bandwidth?

Yechim

Q=12ζ=10.1=10Q = \frac{1}{2\zeta} = \frac{1}{0.1} = 10

Bandwidth: Δω=ω0Q=5010=5\Delta\omega = \frac{\omega_0}{Q} = \frac{50}{10} = 5 rad/s

Yoki: Δf=f0Q=50/(2π)10=0.796\Delta f = \frac{f_0}{Q} = \frac{50/(2\pi)}{10} = 0.796 Hz


Masala 14 ⭐⭐⭐

Majburiy tebranish: ω0=20\omega_0 = 20 rad/s, ζ=0.1\zeta = 0.1, F0=10F_0 = 10 N, k = 400 N/m. Haydash chastotasi ω=18\omega = 18 rad/s da amplituda?

Yechim

r=ωω0=1820=0.9r = \frac{\omega}{\omega_0} = \frac{18}{20} = 0.9

X=F0/k(1r2)2+(2ζr)2X = \frac{F_0/k}{\sqrt{(1-r^2)^2 + (2\zeta r)^2}}

=10/400(10.81)2+(0.18)2= \frac{10/400}{\sqrt{(1-0.81)^2 + (0.18)^2}}

=0.0250.0361+0.0324= \frac{0.025}{\sqrt{0.0361 + 0.0324}}

=0.0250.0685=0.0250.262=0.095= \frac{0.025}{\sqrt{0.0685}} = \frac{0.025}{0.262} = 0.095 m


Masala 15 ⭐⭐⭐

Fizik mayatnik: massa 2 kg, massa markazigacha masofa 0.3 m, inertsiya momenti 0.2 kg·m². Davr?

Yechim

T=2πImgh=2π0.22×10×0.3=2π0.26=2π(0.183)=1.15T = 2\pi\sqrt{\frac{I}{mgh}} = 2\pi\sqrt{\frac{0.2}{2 \times 10 \times 0.3}} = 2\pi\sqrt{\frac{0.2}{6}} = 2\pi(0.183) = 1.15 s


Masala 16 ⭐⭐⭐

Avtomobil suspension: m = 300 kg (bir g'ildirak uchun), k = 30000 N/m, c = 3000 N·s/m. Damping nisbati va xarakteristika?

Yechim

ω0=km=100=10\omega_0 = \sqrt{\frac{k}{m}} = \sqrt{100} = 10 rad/s

ζ=c2km=3000230000×300=30006000=0.5\zeta = \frac{c}{2\sqrt{km}} = \frac{3000}{2\sqrt{30000 \times 300}} = \frac{3000}{6000} = 0.5

ζ=0.5<1\zeta = 0.5 < 1Underdamped

Bu yaxshi — tez javob beradi, lekin juda ham tebranmaydi.


Masala 17 ⭐⭐⭐

Dron vibratsiya: propeller 6000 rpm. Chastota Hz da va agar frame tabiiy chastotasi 90 Hz bo'lsa, rezonans bormi?

Yechim

f=600060=100f = \frac{6000}{60} = 100 Hz

Frame: 90 Hz

Farq: 10 Hz — rezonans yo'q, lekin yaqin!

Xavfli zona: 90±90Q90 \pm \frac{90}{Q} — Q katta bo'lsa tor banda.


Masala 18 ⭐⭐⭐

Prujina ketma-ket ulangan: k1=100k_1 = 100 N/m, k2=200k_2 = 200 N/m. Ekvivalent k va 0.5 kg massa bilan davr?

Yechim

Ketma-ket: 1keq=1k1+1k2=1100+1200=3200\frac{1}{k_{eq}} = \frac{1}{k_1} + \frac{1}{k_2} = \frac{1}{100} + \frac{1}{200} = \frac{3}{200}

keq=2003=66.7k_{eq} = \frac{200}{3} = 66.7 N/m

T=2π0.566.7=2π(0.0866)=0.544T = 2\pi\sqrt{\frac{0.5}{66.7}} = 2\pi(0.0866) = 0.544 s


Masala 19 ⭐⭐⭐

Prujina parallel ulangan: k1=100k_1 = 100 N/m, k2=200k_2 = 200 N/m. Ekvivalent k?

Yechim

Parallel: keq=k1+k2=100+200=300k_{eq} = k_1 + k_2 = 100 + 200 = 300 N/m


Masala 20 ⭐⭐⭐

So'nuvchi tebranishda energiya 10 tebranishda 50% kamaydi. Damping nisbati?

Yechim

Energiya: EA2E \propto A^2

E(t)E0=e2ζω0t=0.5\frac{E(t)}{E_0} = e^{-2\zeta\omega_0 t} = 0.5

2ζω0t=ln(0.5)=0.693-2\zeta\omega_0 t = \ln(0.5) = -0.693

10 tebranish: t=10T=20πω0t = 10T = \frac{20\pi}{\omega_0}

2ζω0×20πω0=0.6932\zeta\omega_0 \times \frac{20\pi}{\omega_0} = 0.693

40πζ=0.69340\pi\zeta = 0.693

ζ=0.693125.66=0.0055\zeta = \frac{0.693}{125.66} = 0.0055


Masala 21 ⭐⭐⭐

Beat fenomeni: f1=440f_1 = 440 Hz, f2=442f_2 = 442 Hz. Beat chastotasi?

Yechim

fbeat=f1f2=440442=2f_{beat} = |f_1 - f_2| = |440 - 442| = 2 Hz

Sekundiga 2 marta kuchayadi-so'nadi.


Masala 22 ⭐⭐⭐

Robot qo'li end effector tebranmoqda: A = 1 mm, f = 50 Hz. Maksimal tezlanish (g da)?

Yechim

ω=2πf=314\omega = 2\pi f = 314 rad/s

amax=Aω2=0.001×98596=98.6a_{max} = A\omega^2 = 0.001 \times 98596 = 98.6 m/s²

amaxg=98.610=9.86\frac{a_{max}}{g} = \frac{98.6}{10} = 9.86 g


Murakkab Masalalar (23-30)

Masala 23 ⭐⭐⭐⭐

PID controller overdamped javob berdi. ζ=1.5\zeta = 1.5, ω0=10\omega_0 = 10 rad/s. Settling time (2% ga)?

Yechim

Overdamped uchun: s1,2=ω0(ζ±ζ21)=10(1.5±1.118)s_{1,2} = -\omega_0(\zeta \pm \sqrt{\zeta^2-1}) = -10(1.5 \pm 1.118)

s1=26.18s_1 = -26.18, s2=3.82s_2 = -3.82

Dominant pole: s2=3.82s_2 = -3.82

Settling time: ts4s2=43.82=1.05t_s \approx \frac{4}{|s_2|} = \frac{4}{3.82} = 1.05 s


Masala 24 ⭐⭐⭐⭐

Dron IMU vibratsiya filtri: cutoff 20 Hz, tabiiy chastota 100 Hz. 100 Hz da signal qancha kamayadi (2nd order)?

Yechim

2nd order low-pass: H(jω)=1(1r2)2+(2ζr)2|H(j\omega)| = \frac{1}{\sqrt{(1-r^2)^2 + (2\zeta r)^2}}

ζ=0.707\zeta = 0.707 (Butterworth) qabul qilsak:

r=10020=5r = \frac{100}{20} = 5

H=1(125)2+(1.414×5)2=1576+50=125=0.04|H| = \frac{1}{\sqrt{(1-25)^2 + (1.414 \times 5)^2}} = \frac{1}{\sqrt{576 + 50}} = \frac{1}{25} = 0.04

20log(0.04)=2820\log(0.04) = -28 dB


Masala 25 ⭐⭐⭐⭐

Ikki bog'langan mayatnik: m1=m2=1m_1 = m_2 = 1 kg, L1=L2=1L_1 = L_2 = 1 m, orasida prujina k = 10 N/m. Normal modlar chastotalari?

Yechim

Harakat tenglamalari: mx¨1=mgLx1k(x1x2)m\ddot{x}_1 = -\frac{mg}{L}x_1 - k(x_1 - x_2) mx¨2=mgLx2k(x2x1)m\ddot{x}_2 = -\frac{mg}{L}x_2 - k(x_2 - x_1)

ωg2=gL=10\omega_g^2 = \frac{g}{L} = 10

Mode 1 (in-phase): ω1=ωg2=10=3.16\omega_1 = \sqrt{\omega_g^2} = \sqrt{10} = 3.16 rad/s

Mode 2 (out-of-phase): ω2=ωg2+2km=10+20=30=5.48\omega_2 = \sqrt{\omega_g^2 + \frac{2k}{m}} = \sqrt{10 + 20} = \sqrt{30} = 5.48 rad/s


Masala 26 ⭐⭐⭐⭐

Seismometr: m = 0.1 kg, k = 40 N/m, c = 0.4 N·s/m. 1 Hz va 10 Hz signallarni qanday qayd qiladi?

Yechim

ω0=400=20\omega_0 = \sqrt{400} = 20 rad/s → f0=3.18f_0 = 3.18 Hz

ζ=0.4240×0.1=0.44=0.1\zeta = \frac{0.4}{2\sqrt{40 \times 0.1}} = \frac{0.4}{4} = 0.1

1 Hz (ω=6.28\omega = 6.28): r=0.314r = 0.314 H=r2(1r2)2+(2ζr)2=0.0990.81+0.004=0.11|H| = \frac{r^2}{\sqrt{(1-r^2)^2 + (2\zeta r)^2}} = \frac{0.099}{\sqrt{0.81 + 0.004}} = 0.11

10 Hz (ω=62.8\omega = 62.8): r=3.14r = 3.14 H=9.8781.5+3.94=9.879.24=1.07|H| = \frac{9.87}{\sqrt{81.5 + 3.94}} = \frac{9.87}{9.24} = 1.07

Yuqori chastotalar yaxshi, past chastotalar yomon.


Masala 27 ⭐⭐⭐⭐

Torsion pendulum: I = 0.05 kg·m², torsion constant κ = 2 N·m/rad. 10° dan qo'yib yuborildi. t = 1 s da burchak?

Yechim

ω0=κI=20.05=40=6.32\omega_0 = \sqrt{\frac{\kappa}{I}} = \sqrt{\frac{2}{0.05}} = \sqrt{40} = 6.32 rad/s

θ(t)=θ0cos(ω0t)=10°cos(6.32×1)=10°cos(6.32)\theta(t) = \theta_0 \cos(\omega_0 t) = 10° \cos(6.32 \times 1) = 10° \cos(6.32)

cos(6.32)=0.998\cos(6.32) = 0.998 (6.32 rad ≈ 362°)

θ(1)=10°×0.998=9.98°\theta(1) = 10° \times 0.998 = 9.98°


Masala 28 ⭐⭐⭐⭐

Quadcopter altitude controller: ωn=5\omega_n = 5 rad/s, ζ=0.7\zeta = 0.7 maqsad. Step response overshoot va settling time?

Yechim

Overshoot: Mp=eπζ1ζ2=e3.14×0.70.714=e3.08=0.046=4.6%M_p = e^{-\frac{\pi\zeta}{\sqrt{1-\zeta^2}}} = e^{-\frac{3.14 \times 0.7}{0.714}} = e^{-3.08} = 0.046 = 4.6\%

Settling time (2%): ts=4ζωn=40.7×5=1.14t_s = \frac{4}{\zeta\omega_n} = \frac{4}{0.7 \times 5} = 1.14 s

Rise time: tr1.8ωn=0.36t_r \approx \frac{1.8}{\omega_n} = 0.36 s


Masala 29 ⭐⭐⭐⭐

Parametrik rezonans: mayatnik support vertikal y(t)=Ycos(2ω0t)y(t) = Y\cos(2\omega_0 t) bilan tebranmoqda. Y qancha bo'lganda beqaror?

Yechim

Mathieu tenglamasi — parametrik rezonans sharti:

Beqarorlik 2ω02\omega_0 da boshlanadi, agar:

Yω02g>4ζω0\frac{Y\omega_0^2}{g} > \frac{4\zeta}{\omega_0} (taxminan)

Damping past bo'lganda (ζ0\zeta \to 0), juda kichik Y ham beqarorlik keltirib chiqaradi.

Kritik: Y>4ζgω03Y > \frac{4\zeta g}{\omega_0^3}


Masala 30 ⭐⭐⭐⭐

Half-power bandwidth: rezonans f0=100f_0 = 100 Hz, Q = 50. Bandwidth va -3dB nuqtalar?

Yechim

Δf=f0Q=10050=2\Delta f = \frac{f_0}{Q} = \frac{100}{50} = 2 Hz

-3dB nuqtalar: f1=f0Δf2=1001=99f_1 = f_0 - \frac{\Delta f}{2} = 100 - 1 = 99 Hz f2=f0+Δf2=100+1=101f_2 = f_0 + \frac{\Delta f}{2} = 100 + 1 = 101 Hz


✅ Tekshirish Ro'yxati

  • 1-10: Asosiy SHM
  • 11-22: Damping va rezonans
  • 23-30: Murakkab tizimlar

Keyingi Qadam

📖 2.5 Qattiq Jism Mexanikasi