2.4 Tebranishlar — Masalalar
Jami: 30 ta | Yechim bilan: ✅
Asosiy Masalalar (1-10)
Masala 1 ⭐⭐
Prujina (k = 200 N/m) ga 0.5 kg massa ulangan. Tebranish davrini toping.
Yechim
T=2πkm=2π2000.5=2π0.0025=2π(0.05)=0.314 s
Masala 2 ⭐⭐
Oddiy mayatnik uzunligi 1 m. Tebranish davri? (g = 10 m/s²)
Yechim
T=2πgL=2π101=2π(0.316)=1.99 s ≈ 2 s
Masala 3 ⭐⭐
Tebranish: x(t)=0.1cos(5t) m. Amplituda, chastota va davr?
Yechim
A=0.1 m
ω=5 rad/s
f=2πω=2π5=0.796 Hz
T=f1=1.26 s
Masala 4 ⭐⭐
Prujina-massa tizimida A = 0.05 m, ω = 10 rad/s, m = 0.2 kg. Maksimal tezlik va tezlanish?
Yechim
vmax=Aω=0.05×10=0.5 m/s
amax=Aω2=0.05×100=5 m/s²
Masala 5 ⭐⭐
Tebranuvchi jismning umumiy energiyasi E = 2 J, amplituda A = 0.1 m. Prujina konstantasi?
Yechim
E=21kA2
k=A22E=0.012(2)=400 N/m
Masala 6 ⭐⭐
Mayatnik Oyda (g = 1.62 m/s²) tebranmoqda. Yerda T = 2 s bo'lsa, Oydagi davr?
Yechim
T∝g1
TearthTmoon=gmoongearth=1.6210=2.48
Tmoon=2×2.48=4.96 s
Masala 7 ⭐⭐
x = 0.04 m da tezlik v = 0.3 m/s. Amplituda A = 0.05 m bo'lsa, burchak chastota?
Yechim
Energiya saqlanishi:
21kA2=21kx2+21mv2
ω2(A2−x2)=v2
ω=A2−x2v=0.0025−0.00160.3=0.030.3=10 rad/s
Masala 8 ⭐⭐
Prujinaga 2 kg massa ulangan, f = 5 Hz. Prujina konstantasi?
Yechim
ω=2πf=31.42 rad/s
k=mω2=2×987.5=1975 N/m ≈ 2000 N/m
Masala 9 ⭐⭐
Tebranish: x(t)=0.08cos(4t+π/3) m. t = 0 da pozitsiya va tezlik?
Yechim
x(0)=0.08cos(π/3)=0.08×0.5=0.04 m
v(t)=−0.08×4sin(4t+π/3)=−0.32sin(4t+π/3)
v(0)=−0.32sin(π/3)=−0.32×0.866=−0.277 m/s
Masala 10 ⭐⭐
Soat mayatniki 1 s davr bilan tebranadi. Uzunligini toping.
Yechim
T=2πgL
L=4π2gT2=39.4810×1=0.253 m ≈ 25 cm
O'rtacha Masalalar (11-22)
Masala 11 ⭐⭐⭐
So'nuvchi tebranish: ζ=0.1, ω0=10 rad/s. Damped chastota va 5 ta tebranishda amplituda qancha kamayadi?
Yechim
ωd=ω01−ζ2=101−0.01=10×0.995=9.95 rad/s
5 ta tebranish davri: Td=ωd2π=0.631 s
Umumiy vaqt: t=5×0.631=3.16 s
Amplituda kamayishi:
A0A(t)=e−ζω0t=e−0.1×10×3.16=e−3.16=0.042
Amplituda 95.8% kamaydi (4.2% qoldi).
Masala 12 ⭐⭐⭐
Critically damped tizim: m = 1 kg, k = 100 N/m. Damping koeffitsienti c?
Yechim
ω0=mk=10 rad/s
Critical damping: ζ=1
c=2ζkm=2×1×100×1=20 N·s/m
Masala 13 ⭐⭐⭐
Rezonans: ω0=50 rad/s, ζ=0.05. Q-factor va bandwidth?
Yechim
Q=2ζ1=0.11=10
Bandwidth: Δω=Qω0=1050=5 rad/s
Yoki: Δf=Qf0=1050/(2π)=0.796 Hz
Masala 14 ⭐⭐⭐
Majburiy tebranish: ω0=20 rad/s, ζ=0.1, F0=10 N, k = 400 N/m. Haydash chastotasi ω=18 rad/s da amplituda?
Yechim
r=ω0ω=2018=0.9
X=(1−r2)2+(2ζr)2F0/k
=(1−0.81)2+(0.18)210/400
=0.0361+0.03240.025
=0.06850.025=0.2620.025=0.095 m
Masala 15 ⭐⭐⭐
Fizik mayatnik: massa 2 kg, massa markazigacha masofa 0.3 m, inertsiya momenti 0.2 kg·m². Davr?
Yechim
T=2πmghI=2π2×10×0.30.2=2π60.2=2π(0.183)=1.15 s
Masala 16 ⭐⭐⭐
Avtomobil suspension: m = 300 kg (bir g'ildirak uchun), k = 30000 N/m, c = 3000 N·s/m. Damping nisbati va xarakteristika?
Yechim
ω0=mk=100=10 rad/s
ζ=2kmc=230000×3003000=60003000=0.5
ζ=0.5<1 → Underdamped
Bu yaxshi — tez javob beradi, lekin juda ham tebranmaydi.
Masala 17 ⭐⭐⭐
Dron vibratsiya: propeller 6000 rpm. Chastota Hz da va agar frame tabiiy chastotasi 90 Hz bo'lsa, rezonans bormi?
Yechim
f=606000=100 Hz
Frame: 90 Hz
Farq: 10 Hz — rezonans yo'q, lekin yaqin!
Xavfli zona: 90±Q90 — Q katta bo'lsa tor banda.
Masala 18 ⭐⭐⭐
Prujina ketma-ket ulangan: k1=100 N/m, k2=200 N/m. Ekvivalent k va 0.5 kg massa bilan davr?
Yechim
Ketma-ket:
keq1=k11+k21=1001+2001=2003
keq=3200=66.7 N/m
T=2π66.70.5=2π(0.0866)=0.544 s
Masala 19 ⭐⭐⭐
Prujina parallel ulangan: k1=100 N/m, k2=200 N/m. Ekvivalent k?
Yechim
Parallel:
keq=k1+k2=100+200=300 N/m
Masala 20 ⭐⭐⭐
So'nuvchi tebranishda energiya 10 tebranishda 50% kamaydi. Damping nisbati?
Yechim
Energiya: E∝A2
E0E(t)=e−2ζω0t=0.5
−2ζω0t=ln(0.5)=−0.693
10 tebranish: t=10T=ω020π
2ζω0×ω020π=0.693
40πζ=0.693
ζ=125.660.693=0.0055
Masala 21 ⭐⭐⭐
Beat fenomeni: f1=440 Hz, f2=442 Hz. Beat chastotasi?
Yechim
fbeat=∣f1−f2∣=∣440−442∣=2 Hz
Sekundiga 2 marta kuchayadi-so'nadi.
Masala 22 ⭐⭐⭐
Robot qo'li end effector tebranmoqda: A = 1 mm, f = 50 Hz. Maksimal tezlanish (g da)?
Yechim
ω=2πf=314 rad/s
amax=Aω2=0.001×98596=98.6 m/s²
gamax=1098.6=9.86 g
Murakkab Masalalar (23-30)
Masala 23 ⭐⭐⭐⭐
PID controller overdamped javob berdi. ζ=1.5, ω0=10 rad/s. Settling time (2% ga)?
Yechim
Overdamped uchun:
s1,2=−ω0(ζ±ζ2−1)=−10(1.5±1.118)
s1=−26.18, s2=−3.82
Dominant pole: s2=−3.82
Settling time: ts≈∣s2∣4=3.824=1.05 s
Masala 24 ⭐⭐⭐⭐
Dron IMU vibratsiya filtri: cutoff 20 Hz, tabiiy chastota 100 Hz. 100 Hz da signal qancha kamayadi (2nd order)?
Yechim
2nd order low-pass:
∣H(jω)∣=(1−r2)2+(2ζr)21
ζ=0.707 (Butterworth) qabul qilsak:
r=20100=5
∣H∣=(1−25)2+(1.414×5)21=576+501=251=0.04
20log(0.04)=−28 dB
Masala 25 ⭐⭐⭐⭐
Ikki bog'langan mayatnik: m1=m2=1 kg, L1=L2=1 m, orasida prujina k = 10 N/m. Normal modlar chastotalari?
Yechim
Harakat tenglamalari:
mx¨1=−Lmgx1−k(x1−x2)
mx¨2=−Lmgx2−k(x2−x1)
ωg2=Lg=10
Mode 1 (in-phase): ω1=ωg2=10=3.16 rad/s
Mode 2 (out-of-phase): ω2=ωg2+m2k=10+20=30=5.48 rad/s
Masala 26 ⭐⭐⭐⭐
Seismometr: m = 0.1 kg, k = 40 N/m, c = 0.4 N·s/m. 1 Hz va 10 Hz signallarni qanday qayd qiladi?
Yechim
ω0=400=20 rad/s → f0=3.18 Hz
ζ=240×0.10.4=40.4=0.1
1 Hz (ω=6.28): r=0.314
∣H∣=(1−r2)2+(2ζr)2r2=0.81+0.0040.099=0.11
10 Hz (ω=62.8): r=3.14
∣H∣=81.5+3.949.87=9.249.87=1.07
Yuqori chastotalar yaxshi, past chastotalar yomon.
Masala 27 ⭐⭐⭐⭐
Torsion pendulum: I = 0.05 kg·m², torsion constant κ = 2 N·m/rad. 10° dan qo'yib yuborildi. t = 1 s da burchak?
Yechim
ω0=Iκ=0.052=40=6.32 rad/s
θ(t)=θ0cos(ω0t)=10°cos(6.32×1)=10°cos(6.32)
cos(6.32)=0.998 (6.32 rad ≈ 362°)
θ(1)=10°×0.998=9.98°
Masala 28 ⭐⭐⭐⭐
Quadcopter altitude controller: ωn=5 rad/s, ζ=0.7 maqsad. Step response overshoot va settling time?
Yechim
Overshoot:
Mp=e−1−ζ2πζ=e−0.7143.14×0.7=e−3.08=0.046=4.6%
Settling time (2%):
ts=ζωn4=0.7×54=1.14 s
Rise time:
tr≈ωn1.8=0.36 s
Masala 29 ⭐⭐⭐⭐
Parametrik rezonans: mayatnik support vertikal y(t)=Ycos(2ω0t) bilan tebranmoqda. Y qancha bo'lganda beqaror?
Yechim
Mathieu tenglamasi — parametrik rezonans sharti:
Beqarorlik 2ω0 da boshlanadi, agar:
gYω02>ω04ζ (taxminan)
Damping past bo'lganda (ζ→0), juda kichik Y ham beqarorlik keltirib chiqaradi.
Kritik: Y>ω034ζg
Masala 30 ⭐⭐⭐⭐
Half-power bandwidth: rezonans f0=100 Hz, Q = 50. Bandwidth va -3dB nuqtalar?
Yechim
Δf=Qf0=50100=2 Hz
-3dB nuqtalar:
f1=f0−2Δf=100−1=99 Hz
f2=f0+2Δf=100+1=101 Hz
✅ Tekshirish Ro'yxati
Keyingi Qadam
📖 2.5 Qattiq Jism Mexanikasi