Skip to main content

2.1 Kinematika — Nazariya

Hafta: 3 | Masalalar: 30 | Qiyinlik: ⭐⭐


Kirish

Kinematika — harakat haqidagi fan, kuchlarni hisobga olmagan holda. Robot, dron, raketa — hammasi harakat qiladi, va biz avval harakatni tasvirlashni o'rganamiz.


1. To'g'ri Chiziqli Harakat

Asosiy tushunchalar

Joylashuv (pozitsiya): x(t)x(t) — vaqtning funksiyasi

Siljish: Δx=x2x1\Delta x = x_2 - x_1 — pozitsiya o'zgarishi

Masofa: ss — bosib o'tilgan yo'l (doimo ijobiy)

Tezlik:

v=dxdt=x˙v = \frac{dx}{dt} = \dot{x}

Tezlanish:

a=dvdt=d2xdt2=x¨a = \frac{dv}{dt} = \frac{d^2x}{dt^2} = \ddot{x}

O'rtacha va lahzali

O'rtacha tezlik:

vˉ=ΔxΔt\bar{v} = \frac{\Delta x}{\Delta t}

Lahzali tezlik:

v=limΔt0ΔxΔt=dxdtv = \lim_{\Delta t \to 0} \frac{\Delta x}{\Delta t} = \frac{dx}{dt}

2. Tekis Tezlanuvchan Harakat

Agar a=consta = \text{const}:

Asosiy formulalar

v=v0+atv = v_0 + at x=x0+v0t+12at2x = x_0 + v_0 t + \frac{1}{2}at^2 v2=v02+2a(xx0)v^2 = v_0^2 + 2a(x - x_0) x=x0+v0+v2tx = x_0 + \frac{v_0 + v}{2}t
Eslab qoling

Bu to'rt formula — kinematikaning asosi!

Erkin tushish

Yerda: g9.81g \approx 9.81 m/s² (pastga)

y=y0+v0t12gt2y = y_0 + v_0 t - \frac{1}{2}gt^2 v=v0gtv = v_0 - gt

3. Vektor Kinematika (2D/3D)

Pozitsiya vektori

r(t)=x(t)i^+y(t)j^+z(t)k^\vec{r}(t) = x(t)\hat{i} + y(t)\hat{j} + z(t)\hat{k}

Tezlik vektori

v(t)=drdt=x˙i^+y˙j^+z˙k^\vec{v}(t) = \frac{d\vec{r}}{dt} = \dot{x}\hat{i} + \dot{y}\hat{j} + \dot{z}\hat{k}

Tezlik kattaligi:

v=x˙2+y˙2+z˙2|\vec{v}| = \sqrt{\dot{x}^2 + \dot{y}^2 + \dot{z}^2}

Tezlanish vektori

a(t)=dvdt=x¨i^+y¨j^+z¨k^\vec{a}(t) = \frac{d\vec{v}}{dt} = \ddot{x}\hat{i} + \ddot{y}\hat{j} + \ddot{z}\hat{k}

4. Proektil Harakati

Gravitatsiya maydonida otilgan jism:

Boshlang'ich shartlar

  • Boshlang'ich tezlik: v0v_0
  • Otish burchagi: θ\theta (gorizontaldan)
  • Boshlang'ich pozitsiya: (x0,y0)(x_0, y_0)

Komponentlar

v0x=v0cosθ,v0y=v0sinθv_{0x} = v_0 \cos\theta, \quad v_{0y} = v_0 \sin\theta

Harakat tenglamalari

Gorizontal (tezlanishsiz):

x(t)=x0+v0cosθtx(t) = x_0 + v_0 \cos\theta \cdot t

Vertikal (gravitatsiya bilan):

y(t)=y0+v0sinθt12gt2y(t) = y_0 + v_0 \sin\theta \cdot t - \frac{1}{2}gt^2

Traektoriya

tt ni eliminatsiya qilsak:

y=xtanθgx22v02cos2θy = x\tan\theta - \frac{gx^2}{2v_0^2\cos^2\theta}

Bu parabola tenglamasi.

Muhim kattaliklar

Maksimal balandlik:

hmax=v02sin2θ2gh_{max} = \frac{v_0^2 \sin^2\theta}{2g}

Uchish masofasi (range):

R=v02sin2θgR = \frac{v_0^2 \sin 2\theta}{g}

Maksimal masofa θ=45°\theta = 45° da erishiladi.

Uchish vaqti:

T=2v0sinθgT = \frac{2v_0 \sin\theta}{g}

5. Egri Chiziqli Harakat

Tangensial va Normal Tezlanish

Tezlanishni ikki komponentga ajratamiz:

Tangensial tezlanish ata_t — tezlik kattaligini o'zgartiradi:

at=dvdta_t = \frac{d|\vec{v}|}{dt}

Normal (markazga intilma) tezlanish ana_n — yo'nalishni o'zgartiradi:

an=v2ra_n = \frac{v^2}{r}

Bu yerda rr — traektoriyaning egrilik radiusi.

Umumiy tezlanish:

a=at2+an2|\vec{a}| = \sqrt{a_t^2 + a_n^2}

6. Aylanma Harakat

Burchak o'zgaruvchilari

Burchak pozitsiya: θ\theta (radian)

Burchak tezlik:

ω=dθdt\omega = \frac{d\theta}{dt}

Burchak tezlanish:

α=dωdt\alpha = \frac{d\omega}{dt}

Chiziqli va burchak o'zgaruvchilar

s=rθs = r\theta v=rωv = r\omega at=rαa_t = r\alpha an=rω2=v2ra_n = r\omega^2 = \frac{v^2}{r}

Tekis aylanish (α=const\alpha = \text{const})

ω=ω0+αt\omega = \omega_0 + \alpha t θ=θ0+ω0t+12αt2\theta = \theta_0 + \omega_0 t + \frac{1}{2}\alpha t^2 ω2=ω02+2α(θθ0)\omega^2 = \omega_0^2 + 2\alpha(\theta - \theta_0)

Davriy harakat

Davr (period): T=2πωT = \frac{2\pi}{\omega}

Chastota: f=1T=ω2πf = \frac{1}{T} = \frac{\omega}{2\pi}

Aylanish tezligi: nn = aylanish/sekund (rpm = aylanish/daqiqa)

ω=2πf=2πn60 (rpm dan rad/s ga)\omega = 2\pi f = \frac{2\pi n}{60} \text{ (rpm dan rad/s ga)}

7. Nisbiy Harakat

Ikki sanoq sistemasi

A dan B ning tezligi:

vB/A=vBvA\vec{v}_{B/A} = \vec{v}_B - \vec{v}_A

Bog'lanish

rB/A=rBrA\vec{r}_{B/A} = \vec{r}_B - \vec{r}_A vB/A=drB/Adt\vec{v}_{B/A} = \frac{d\vec{r}_{B/A}}{dt} aB/A=dvB/Adt\vec{a}_{B/A} = \frac{d\vec{v}_{B/A}}{dt}
Qo'llanilish

Dron va maqsad orasidagi nisbiy harakat — tracking algoritmlari uchun.


8. Robotikada Qo'llanilish

Differensial Drive Robot

Ikki g'ildirakli robot kinematikasi:

v=vR+vL2v = \frac{v_R + v_L}{2} ω=vRvLL\omega = \frac{v_R - v_L}{L}

Bu yerda LL — g'ildiraklar orasidagi masofa.

Dron Traektoriyasi

Waypoint navigatsiya:

r(t)=r0+vt+12at2\vec{r}(t) = \vec{r}_0 + \vec{v}t + \frac{1}{2}\vec{a}t^2

Raketa Uchishi

Ko'tarilish bosqichida:

h(t)=12Fmgmt2=12anett2h(t) = \frac{1}{2}\frac{F - mg}{m}t^2 = \frac{1}{2}a_{net}t^2

Xulosa

TushunchaFormulaBirlik
SiljishΔx=x2x1\Delta x = x_2 - x_1m
Tezlikv=dx/dtv = dx/dtm/s
Tezlanisha=dv/dta = dv/dtm/s²
Burchak tezlikω=dθ/dt\omega = d\theta/dtrad/s
Markazga intilmaan=v2/ra_n = v^2/rm/s²

Keyingi Qadam

📝 Masalalar — 30 ta masala yeching!