Skip to main content

2.3 Energiya va Impuls — Nazariya

Hafta: 2 | Masalalar: 25 | Qiyinlik: ⭐⭐⭐


Kirish

Energiya va impuls — fizikaning eng fundamental tushunchalari. Ular saqlanish qonunlariga bo'ysunadi, bu esa murakkab tizimlarni tahlil qilishni osonlashtiradi.


1. Ish (Work)

Ta'rif

Kuch jismni siljitganda bajarilgan ish:

W=Fd=FdcosθW = \vec{F} \cdot \vec{d} = Fd\cos\theta
  • θ\theta — kuch va siljish orasidagi burchak
  • Birlik: Joul (J) = N·m = kg·m²/s²

Maxsus holatlar

HolatBurchakIsh
Kuch va harakat bir yo'nalishdaW=FdW = Fd (ijobiy)
Kuch harakatga perpendikular90°W=0W = 0
Kuch harakatga qarshi180°W=FdW = -Fd (manfiy)

O'zgaruvchan kuch

W=x1x2F(x)dxW = \int_{x_1}^{x_2} F(x) \, dx

2. Kinetik Energiya

Harakatdagi jismning energiyasi:

KE=12mv2KE = \frac{1}{2}mv^2

Ish-Energiya Teoremasi

Wnet=ΔKE=12mv2212mv12W_{net} = \Delta KE = \frac{1}{2}mv_2^2 - \frac{1}{2}mv_1^2

Natijaviy ish = kinetik energiya o'zgarishi


3. Potensial Energiya

Gravitatsion potensial energiya

PEg=mghPE_g = mgh

hh — tanlangan "nol" sathdan balandlik.

Elastik potensial energiya (prujina)

PEs=12kx2PE_s = \frac{1}{2}kx^2

xx — muvozanat holatidan siljish.


4. Mexanik Energiya Saqlanishi

Agar faqat konservativ kuchlar (gravitatsiya, prujina) ish qilsa:

Etotal=KE+PE=constE_{total} = KE + PE = \text{const} 12mv12+mgh1=12mv22+mgh2\frac{1}{2}mv_1^2 + mgh_1 = \frac{1}{2}mv_2^2 + mgh_2

Konservativ va nokonservativ kuchlar

KonservativNokonservativ
GravitatsiyaIshqalanish
PrujinaHavo qarshiligi
ElektrostatikMotor kuchi

Nokonservativ kuchlar mavjud bo'lganda:

E1+Wnc=E2E_1 + W_{nc} = E_2

5. Quvvat (Power)

Ishning bajarilish tezligi:

P=dWdt=WΔtP = \frac{dW}{dt} = \frac{W}{\Delta t}

Yoki:

P=Fv=FvcosθP = \vec{F} \cdot \vec{v} = Fv\cos\theta
  • Birlik: Vatt (W) = J/s

Foydali formulalar

1 hp (ot kuchi)=746 W1 \text{ hp (ot kuchi)} = 746 \text{ W} 1 kWh=3.6×106 J1 \text{ kWh} = 3.6 \times 10^6 \text{ J}

6. Impuls (Momentum)

Ta'rif

p=mv\vec{p} = m\vec{v}
  • Birlik: kg·m/s

Nyuton II qonuni (umumiy shakl)

F=dpdt\vec{F} = \frac{d\vec{p}}{dt}

Agar massa doimiy: F=maF = ma


7. Impuls (Impulse)

Kuch × vaqt:

J=FΔt=Δp\vec{J} = \vec{F} \cdot \Delta t = \Delta \vec{p}

O'zgaruvchan kuch uchun:

J=t1t2Fdt\vec{J} = \int_{t_1}^{t_2} \vec{F} \, dt
Amaliy qo'llanish

Raketada: J=FtJ = F \cdot t = dvigatel impulsi


8. Impuls Saqlanish Qonuni

Yopiq sistemada (tashqi kuchlar yo'q):

ptotal=const\vec{p}_{total} = \text{const} m1v1i+m2v2i=m1v1f+m2v2fm_1\vec{v}_{1i} + m_2\vec{v}_{2i} = m_1\vec{v}_{1f} + m_2\vec{v}_{2f}

9. To'qnashuvlar

Elastik to'qnashuv

  • Impuls saqlanadi ✓
  • Kinetik energiya saqlanadi ✓

Bir o'lchovda:

v1f=(m1m2)v1i+2m2v2im1+m2v_{1f} = \frac{(m_1-m_2)v_{1i} + 2m_2 v_{2i}}{m_1+m_2} v2f=(m2m1)v2i+2m1v1im1+m2v_{2f} = \frac{(m_2-m_1)v_{2i} + 2m_1 v_{1i}}{m_1+m_2}

Noelastik to'qnashuv

  • Impuls saqlanadi ✓
  • Kinetik energiya saqlanmaydi ✗

To'liq noelastik (jismlar birlashadi):

(m1+m2)vf=m1v1i+m2v2i(m_1 + m_2)v_f = m_1 v_{1i} + m_2 v_{2i}

10. Burchak Impulsi (Angular Momentum)

L=r×p=Iω\vec{L} = \vec{r} \times \vec{p} = I\vec{\omega}

Saqlanish qonuni

Tashqi moment yo'q bo'lsa:

L=Iω=const\vec{L} = I\omega = \text{const}

Masalan, figure skater qo'llarini yig'ganda II kamayadi, ω\omega ortadi.


11. Robotikada Qo'llanilish

Motor tanlash

Kerakli quvvat:

P=Fv=τωηP = Fv = \frac{\tau \cdot \omega}{\eta}

η\eta — samaradorlik (efficiency)

Raketa tenglamasi

Tsiolkovsky:

Δv=velnm0mf\Delta v = v_e \ln\frac{m_0}{m_f}
  • vev_e — exhaust tezligi
  • m0/mfm_0/m_f — massa nisbati

Dron energiya sarfi

Hovering:

P=(mg)3/22ρAP = \frac{(mg)^{3/2}}{\sqrt{2\rho A}}

Uchish vaqti:

t=EbatteryPt = \frac{E_{battery}}{P}

Xulosa

TushunchaFormulaSaqlanish
Kinetik energiyaKE=12mv2KE = \frac{1}{2}mv^2Elastik to'qnashuvda
Potensial energiyaPE=mghPE = mgh
Impulsp=mvp = mvYopiq sistemada doim
QuvvatP=FvP = Fv

Keyingi Qadam

📝 Masalalar — 25 ta masala yeching!