Masalalar — Qattiq Jism Mexanikasi
30 ta masala: osondan qiyinga tartiblangan.
Boshlang'ich (1-10)
Masala 1: Burchak tezlik
G'ildirak 600 RPM (aylanish/minut) bilan aylanmoqda. Burchak tezligini rad/s da toping.
Yechim
ω=600×602π=600×30π=20π≈62.8 rad/s
ω=20π≈62.8 rad/s
Masala 2: Chiziqli va burchak tezlik
Radiusi 0.3 m bo'lgan g'ildirak 10 rad/s bilan aylanmoqda. Chetidagi nuqtaning chiziqli tezligini toping.
Yechim
v=rω=0.3×10=3 m/s
v=3 m/s
Masala 3: Burchak tezlanish
Motor 0 dan 3000 RPM gacha 5 sekundda tezlashadi. Burchak tezlanishni toping.
Yechim
ω0=0
ω=3000×602π=100π rad/s
α=tω−ω0=5100π−0=20π≈62.8 rad/s2
α=20π≈62.8 rad/s2
Masala 4: Inertsiya momenti — disk
Massasi 2 kg, radiusi 0.2 m bo'lgan diskning inertsiya momentini toping.
Yechim
I=21MR2=21×2×0.22=21×2×0.04=0.04 kg\cdotpm2
I=0.04 kg\cdotpm2
Masala 5: Inertsiya momenti — tayoq
Uzunligi 1 m, massasi 3 kg bo'lgan tayoqning markazidan o'tuvchi o'q uchun inertsiya momentini toping.
Yechim
I=121ML2=121×3×12=0.25 kg\cdotpm2
I=0.25 kg\cdotpm2
Masala 6: Aylantiruvchi moment
Uzunligi 0.5 m bo'lgan kalit bilan 40 N kuch qo'yildi. Aylantiruvchi momentni toping.
Yechim
τ=F×r=40×0.5=20 N\cdotpm
τ=20 N\cdotpm
Masala 7: Aylanma harakat tenglamasi
I=0.5 kg·m², τ=10 N·m. Burchak tezlanishni toping.
Yechim
α=Iτ=0.510=20 rad/s2
α=20 rad/s2
Masala 8: Aylanma kinetik energiya
Disk I=0.1 kg·m², ω=50 rad/s. Kinetik energiyasini toping.
Yechim
K=21Iω2=21×0.1×502=0.05×2500=125 J
K=125 J
Masala 9: Impuls momenti
Massasi 0.2 kg, uzunligi 0.5 m bo'lgan tayoq uchi atrofida 4 rad/s bilan aylanmoqda. Impuls momentini toping.
Yechim
I=31ML2=31×0.2×0.52=30.05=0.0167 kg·m²
L=Iω=0.0167×4=0.067 kg\cdotpm2/s
L≈0.067 kg\cdotpm2/s
Masala 10: Parallel o'qlar teoremasi
Massasi 4 kg, radiusi 0.1 m bo'lgan diskning chetidan o'tuvchi o'q uchun inertsiya momentini toping.
Yechim
Markazdan: Icm=21MR2=21×4×0.01=0.02 kg·m²
Parallel o'qlar: I=Icm+Md2=0.02+4×0.01=0.02+0.04=0.06 kg·m²
I=0.06 kg\cdotpm2
O'rta (11-22)
Masala 11: Massa markazi
Massalari 2 kg va 3 kg bo'lgan nuqtalar mos ravishda x=0 va x=5 m da joylashgan. Massa markazini toping.
Yechim
xcm=m1+m2m1x1+m2x2=2+32×0+3×5=515=3 m
xcm=3 m
Masala 12: Muvozanat
2 m uzunlikdagi taxtaning chap uchiga 50 N, o'ng uchiga 30 N yuk qo'yilgan. Tayanch qayerda bo'lishi kerak?
Yechim
Tayanch chap uchidan x masofada bo'lsin.
Momentlar muvozanati (tayanch atrofida):
50×x=30×(2−x)
50x=60−30x
80x=60
x=0.75 m
x=0.75 m (chap uchidan)
Masala 13: Dumalanish tezligi
Disk balandligi 2 m bo'lgan nishablikdan sirpanmasdan dumalanib tushdi. Pastdagi tezligini toping.
Yechim
Disk uchun: Icm=21MR2, MR2Icm=0.5
v=1+I/(MR2)2gh=1+0.52×10×2=1.540=26.67
v≈5.16 m/s
Masala 14: Shar vs Disk
Bir xil balandlikdan shar va disk dumalanib tushsa, qaysi biri tezroq?
Yechim
Shar: I/(MR2)=2/5=0.4
vshar=1.42gh=1.43gh
Disk: I/(MR2)=1/2=0.5
vdisk=1.52gh=1.33gh
vshar>vdisk
Shar tezroq (chunki inertsiya koeffitsienti kichikroq)
Masala 15: Impuls momenti saqlanishi
Figurist qo'llarini yoyib I1=3 kg·m², ω1=2 rad/s bilan aylanmoqda. Qo'llarini yig'ganda I2=1 kg·m² bo'lsa, yangi burchak tezlik qancha?
Yechim
L1=L2 (tashqi moment yo'q)
I1ω1=I2ω2
ω2=I2I1ω1=13×2=6 rad/s
ω2=6 rad/s (3 marta tezroq)
Masala 16: Motor quvvati
Motor 1500 RPM da 20 N·m moment beradi. Quvvatini toping.
Yechim
ω=1500×602π=50π rad/s
P=τω=20×50π=1000π≈3142 W≈3.14 kW
P≈3.14 kW
Masala 17: Robot qo'li momenti
Robot qo'li uzunligi 0.4 m, uchida 2 kg yuk. Qo'lni gorizontal tutish uchun kerakli momentni toping.
Yechim
τ=mgd=2×10×0.4=8 N·m
τ=8 N\cdotpm
Masala 18: Kompozit jism
Radiusi 0.2 m bo'lgan diskka (M = 2 kg) radiusi 0.1 m bo'lgan disk (m = 1 kg) markaziy ulangan. Umumiy inertsiya momentini toping.
Yechim
I1=21MR12=21×2×0.04=0.04 kg·m²
I2=21mR22=21×1×0.01=0.005 kg·m²
I=I1+I2=0.04+0.005=0.045 kg·m²
I=0.045 kg\cdotpm2
Masala 19: Tezlashish vaqti
I=0.2 kg·m² bo'lgan disk 5 N·m moment bilan aylantirilmoqda. 100 rad/s ga yetishi uchun qancha vaqt kerak?
Yechim
α=Iτ=0.25=25 rad/s²
ω=αt
t=αω=25100=4 s
t=4 s
Masala 20: Pretsessiya
Giroskop: I=0.01 kg·m², ω=100 rad/s, massa markazi o'qdan 5 cm, M = 0.5 kg. Pretsessiya tezligini toping.
Yechim
τ=Mgd=0.5×10×0.05=0.25 N·m
L=Iω=0.01×100=1 kg·m²/s
Ωp=Lτ=10.25=0.25 rad/s
Ωp=0.25 rad/s
Masala 21: Ag'darish burchagi
Balandligi 1 m, tayanch kengligi 0.4 m bo'lgan quti. Maksimal og'ish burchagini toping.
Yechim
θmax=arctan(hb/2)=arctan(10.2)=arctan(0.2)
θmax≈11.3°
Masala 22: Ish-energiya
Disk tinch holatdan 50 N·m moment bilan 10 rad aylantirildi. Yakuniy burchak tezlikni toping (I=2 kg·m²).
Yechim
W=τθ=50×10=500 J
W=ΔK=21Iω2−0
ω=I2W=22×500=500
ω≈22.4 rad/s
Qiyin (23-30)
Masala 23: Quadcopter inertsiya
Quadcopter ramkasi: 4 ta motor (har biri 50 g) markazdan 15 cm masofada. Markaziy inertsiya momentini toping (ramka massasini hisobga olmang).
Yechim
Har bir motor nuqtaviy massa sifatida:
I=4×mr2=4×0.05×0.152=4×0.05×0.0225
I=4×0.001125=0.0045 kg·m²
I=0.0045 kg\cdotpm2=45 g\cdotpcm2
Masala 24: Propeller momenti
Propeller: I=5×10−5 kg·m². 0 dan 10000 RPM gacha 0.2 s da yetishi uchun kerakli momentni toping.
Yechim
ω=10000×602π=3010000π=31000π rad/s
α=tω=0.21000π/3=35000π rad/s²
τ=Iα=5×10−5×35000π=30.25π
τ≈0.26 N\cdotpm
Masala 25: Raketa spin stabilizatsiya
Raketa: I=0.5 kg·m², spin tezligi 10 rad/s. 0.1 N·m tashqi moment qancha pretsessiya hosil qiladi?
Yechim
L=Iω=0.5×10=5 kg·m²/s
Ωp=Lτ=50.1=0.02 rad/s=1.15°/s
Ωp=0.02 rad/s≈1.15°/s
Masala 26: Yonilg'i sarfi va inertsiya
Raketa boshlang'ich massasi 10 kg, oxirgi 6 kg. Uzunligi 1 m (bir jinsli silindr). Inertsiya momenti qancha o'zgaradi?
Yechim
Silindr (bo'ylama o'q atrofida): I=21MR2
Massaga proporsional, shuning uchun:
IiIf=MiMf=106=0.6
I 40% kamayadi
Masala 27: Yo-yo dinamikasi
Yo-yo: M = 0.1 kg, R = 0.03 m (disk). Ipdan qo'yib yuborilganda tezlanishni toping.
Yechim
Kuchlar: Mg−T=Ma (chiziqli)
Momentlar: TR=Iα=21MR2⋅Ra
T=21Ma
Mg−21Ma=Ma
g=23a
a=32g=32×10≈6.67 m/s2
a=32g≈6.67 m/s2
Masala 28: Ikki diskli sistema
Disk 1: I1=0.2 kg·m², ω1=10 rad/s. Disk 2: I2=0.3 kg·m², ω2=0. Birlashganda yakuniy tezlik?
Yechim
Impuls momenti saqlanishi:
I1ω1+I2ω2=(I1+I2)ωf
0.2×10+0=0.5×ωf
ωf=0.52=4 rad/s
ωf=4 rad/s
Masala 29: 3D inertsiya tensori
Quadcopter ramkasi (X konfiguratsiya): 4 ta motor (m = 50 g) koordinatalarda (0.1, 0.1), (-0.1, 0.1), (-0.1, -0.1), (0.1, -0.1) m. Izz ni toping.
Yechim
Z o'qi uchun: Izz=∑mi(xi2+yi2)
Har bir motor uchun: r2=0.12+0.12=0.02 m²
Izz=4×0.05×0.02=0.004 kg·m²
Izz=0.004 kg\cdotpm2
Masala 30: Dron yaw boshqaruvi
Quadcopter: Izz=0.01 kg·m². 90° burilish uchun 0.5 s vaqt berilgan. Kerakli momentni toping (tezlanish + sekinlashish bir xil).
Yechim
Yarim vaqt tezlanish, yarim sekinlashish.
θ=90°=2π rad
Tezlanish fazasi: θ1=21αt12=21α×0.252
Sekinlashish fazasi: θ2=ωmax×0.25−21α×0.252
ωmax=α×0.25
Jami: θ=21α×0.0625+α×0.0625−21α×0.0625=α×0.0625
2π=α×0.0625
α=2×0.0625π=8π rad/s²
τ=Iα=0.01×8π=0.08π
τ≈0.25 N\cdotpm
Natijalar Jadvali
| Daraja | Masalalar | Mavzular |
|---|
| Boshlang'ich | 1-10 | Burchak kinematika, I, τ, K, L |
| O'rta | 11-22 | Massa markazi, dumalanish, muvozanat |
| Qiyin | 23-30 | Dron/raketa dinamikasi, 3D |
Jami: 30 masala