Skip to main content

Masalalar — Qattiq Jism Mexanikasi

30 ta masala: osondan qiyinga tartiblangan.


Boshlang'ich (1-10)

Masala 1: Burchak tezlik

G'ildirak 600 RPM (aylanish/minut) bilan aylanmoqda. Burchak tezligini rad/s da toping.

Yechim

ω=600×2π60=600×π30=20π62.8 rad/s\omega = 600 \times \frac{2\pi}{60} = 600 \times \frac{\pi}{30} = 20\pi \approx 62.8 \text{ rad/s}

ω=20π62.8 rad/s\boxed{\omega = 20\pi \approx 62.8 \text{ rad/s}}


Masala 2: Chiziqli va burchak tezlik

Radiusi 0.3 m bo'lgan g'ildirak 10 rad/s bilan aylanmoqda. Chetidagi nuqtaning chiziqli tezligini toping.

Yechim

v=rω=0.3×10=3 m/sv = r\omega = 0.3 \times 10 = 3 \text{ m/s}

v=3 m/s\boxed{v = 3 \text{ m/s}}


Masala 3: Burchak tezlanish

Motor 0 dan 3000 RPM gacha 5 sekundda tezlashadi. Burchak tezlanishni toping.

Yechim

ω0=0\omega_0 = 0

ω=3000×2π60=100π\omega = 3000 \times \frac{2\pi}{60} = 100\pi rad/s

α=ωω0t=100π05=20π62.8 rad/s2\alpha = \frac{\omega - \omega_0}{t} = \frac{100\pi - 0}{5} = 20\pi \approx 62.8 \text{ rad/s}^2

α=20π62.8 rad/s2\boxed{\alpha = 20\pi \approx 62.8 \text{ rad/s}^2}


Masala 4: Inertsiya momenti — disk

Massasi 2 kg, radiusi 0.2 m bo'lgan diskning inertsiya momentini toping.

Yechim

I=12MR2=12×2×0.22=12×2×0.04=0.04 kg\cdotpm2I = \frac{1}{2}MR^2 = \frac{1}{2} \times 2 \times 0.2^2 = \frac{1}{2} \times 2 \times 0.04 = 0.04 \text{ kg·m}^2

I=0.04 kg\cdotpm2\boxed{I = 0.04 \text{ kg·m}^2}


Masala 5: Inertsiya momenti — tayoq

Uzunligi 1 m, massasi 3 kg bo'lgan tayoqning markazidan o'tuvchi o'q uchun inertsiya momentini toping.

Yechim

I=112ML2=112×3×12=0.25 kg\cdotpm2I = \frac{1}{12}ML^2 = \frac{1}{12} \times 3 \times 1^2 = 0.25 \text{ kg·m}^2

I=0.25 kg\cdotpm2\boxed{I = 0.25 \text{ kg·m}^2}


Masala 6: Aylantiruvchi moment

Uzunligi 0.5 m bo'lgan kalit bilan 40 N kuch qo'yildi. Aylantiruvchi momentni toping.

Yechim

τ=F×r=40×0.5=20 N\cdotpm\tau = F \times r = 40 \times 0.5 = 20 \text{ N·m}

τ=20 N\cdotpm\boxed{\tau = 20 \text{ N·m}}


Masala 7: Aylanma harakat tenglamasi

I=0.5I = 0.5 kg·m², τ=10\tau = 10 N·m. Burchak tezlanishni toping.

Yechim

α=τI=100.5=20 rad/s2\alpha = \frac{\tau}{I} = \frac{10}{0.5} = 20 \text{ rad/s}^2

α=20 rad/s2\boxed{\alpha = 20 \text{ rad/s}^2}


Masala 8: Aylanma kinetik energiya

Disk I=0.1I = 0.1 kg·m², ω=50\omega = 50 rad/s. Kinetik energiyasini toping.

Yechim

K=12Iω2=12×0.1×502=0.05×2500=125 JK = \frac{1}{2}I\omega^2 = \frac{1}{2} \times 0.1 \times 50^2 = 0.05 \times 2500 = 125 \text{ J}

K=125 J\boxed{K = 125 \text{ J}}


Masala 9: Impuls momenti

Massasi 0.2 kg, uzunligi 0.5 m bo'lgan tayoq uchi atrofida 4 rad/s bilan aylanmoqda. Impuls momentini toping.

Yechim

I=13ML2=13×0.2×0.52=0.053=0.0167I = \frac{1}{3}ML^2 = \frac{1}{3} \times 0.2 \times 0.5^2 = \frac{0.05}{3} = 0.0167 kg·m²

L=Iω=0.0167×4=0.067 kg\cdotpm2/sL = I\omega = 0.0167 \times 4 = 0.067 \text{ kg·m}^2/\text{s}

L0.067 kg\cdotpm2/s\boxed{L \approx 0.067 \text{ kg·m}^2/\text{s}}


Masala 10: Parallel o'qlar teoremasi

Massasi 4 kg, radiusi 0.1 m bo'lgan diskning chetidan o'tuvchi o'q uchun inertsiya momentini toping.

Yechim

Markazdan: Icm=12MR2=12×4×0.01=0.02I_{cm} = \frac{1}{2}MR^2 = \frac{1}{2} \times 4 \times 0.01 = 0.02 kg·m²

Parallel o'qlar: I=Icm+Md2=0.02+4×0.01=0.02+0.04=0.06I = I_{cm} + Md^2 = 0.02 + 4 \times 0.01 = 0.02 + 0.04 = 0.06 kg·m²

I=0.06 kg\cdotpm2\boxed{I = 0.06 \text{ kg·m}^2}


O'rta (11-22)

Masala 11: Massa markazi

Massalari 2 kg va 3 kg bo'lgan nuqtalar mos ravishda x=0x = 0 va x=5x = 5 m da joylashgan. Massa markazini toping.

Yechim

xcm=m1x1+m2x2m1+m2=2×0+3×52+3=155=3 mx_{cm} = \frac{m_1 x_1 + m_2 x_2}{m_1 + m_2} = \frac{2 \times 0 + 3 \times 5}{2 + 3} = \frac{15}{5} = 3 \text{ m}

xcm=3 m\boxed{x_{cm} = 3 \text{ m}}


Masala 12: Muvozanat

2 m uzunlikdagi taxtaning chap uchiga 50 N, o'ng uchiga 30 N yuk qo'yilgan. Tayanch qayerda bo'lishi kerak?

Yechim

Tayanch chap uchidan xx masofada bo'lsin.

Momentlar muvozanati (tayanch atrofida):

50×x=30×(2x)50 \times x = 30 \times (2 - x)

50x=6030x50x = 60 - 30x

80x=6080x = 60

x=0.75x = 0.75 m

x=0.75 m (chap uchidan)\boxed{x = 0.75 \text{ m (chap uchidan)}}


Masala 13: Dumalanish tezligi

Disk balandligi 2 m bo'lgan nishablikdan sirpanmasdan dumalanib tushdi. Pastdagi tezligini toping.

Yechim

Disk uchun: Icm=12MR2I_{cm} = \frac{1}{2}MR^2, IcmMR2=0.5\frac{I_{cm}}{MR^2} = 0.5

v=2gh1+I/(MR2)=2×10×21+0.5=401.5=26.67v = \sqrt{\frac{2gh}{1 + I/(MR^2)}} = \sqrt{\frac{2 \times 10 \times 2}{1 + 0.5}} = \sqrt{\frac{40}{1.5}} = \sqrt{26.67}

v5.16 m/s\boxed{v \approx 5.16 \text{ m/s}}


Masala 14: Shar vs Disk

Bir xil balandlikdan shar va disk dumalanib tushsa, qaysi biri tezroq?

Yechim

Shar: I/(MR2)=2/5=0.4I/(MR^2) = 2/5 = 0.4

vshar=2gh1.4=1.43ghv_{shar} = \sqrt{\frac{2gh}{1.4}} = \sqrt{1.43gh}

Disk: I/(MR2)=1/2=0.5I/(MR^2) = 1/2 = 0.5

vdisk=2gh1.5=1.33ghv_{disk} = \sqrt{\frac{2gh}{1.5}} = \sqrt{1.33gh}

vshar>vdiskv_{shar} > v_{disk}

Shar tezroq (chunki inertsiya koeffitsienti kichikroq)\boxed{\text{Shar tezroq (chunki inertsiya koeffitsienti kichikroq)}}


Masala 15: Impuls momenti saqlanishi

Figurist qo'llarini yoyib I1=3I_1 = 3 kg·m², ω1=2\omega_1 = 2 rad/s bilan aylanmoqda. Qo'llarini yig'ganda I2=1I_2 = 1 kg·m² bo'lsa, yangi burchak tezlik qancha?

Yechim

L1=L2L_1 = L_2 (tashqi moment yo'q)

I1ω1=I2ω2I_1\omega_1 = I_2\omega_2

ω2=I1ω1I2=3×21=6\omega_2 = \frac{I_1\omega_1}{I_2} = \frac{3 \times 2}{1} = 6 rad/s

ω2=6 rad/s (3 marta tezroq)\boxed{\omega_2 = 6 \text{ rad/s (3 marta tezroq)}}


Masala 16: Motor quvvati

Motor 1500 RPM da 20 N·m moment beradi. Quvvatini toping.

Yechim

ω=1500×2π60=50π\omega = 1500 \times \frac{2\pi}{60} = 50\pi rad/s

P=τω=20×50π=1000π3142 W3.14 kWP = \tau\omega = 20 \times 50\pi = 1000\pi \approx 3142 \text{ W} \approx 3.14 \text{ kW}

P3.14 kW\boxed{P \approx 3.14 \text{ kW}}


Masala 17: Robot qo'li momenti

Robot qo'li uzunligi 0.4 m, uchida 2 kg yuk. Qo'lni gorizontal tutish uchun kerakli momentni toping.

Yechim

τ=mgd=2×10×0.4=8\tau = mgd = 2 \times 10 \times 0.4 = 8 N·m

τ=8 N\cdotpm\boxed{\tau = 8 \text{ N·m}}


Masala 18: Kompozit jism

Radiusi 0.2 m bo'lgan diskka (M = 2 kg) radiusi 0.1 m bo'lgan disk (m = 1 kg) markaziy ulangan. Umumiy inertsiya momentini toping.

Yechim

I1=12MR12=12×2×0.04=0.04I_1 = \frac{1}{2}M R_1^2 = \frac{1}{2} \times 2 \times 0.04 = 0.04 kg·m²

I2=12mR22=12×1×0.01=0.005I_2 = \frac{1}{2}m R_2^2 = \frac{1}{2} \times 1 \times 0.01 = 0.005 kg·m²

I=I1+I2=0.04+0.005=0.045I = I_1 + I_2 = 0.04 + 0.005 = 0.045 kg·m²

I=0.045 kg\cdotpm2\boxed{I = 0.045 \text{ kg·m}^2}


Masala 19: Tezlashish vaqti

I=0.2I = 0.2 kg·m² bo'lgan disk 5 N·m moment bilan aylantirilmoqda. 100 rad/s ga yetishi uchun qancha vaqt kerak?

Yechim

α=τI=50.2=25\alpha = \frac{\tau}{I} = \frac{5}{0.2} = 25 rad/s²

ω=αt\omega = \alpha t

t=ωα=10025=4t = \frac{\omega}{\alpha} = \frac{100}{25} = 4 s

t=4 s\boxed{t = 4 \text{ s}}


Masala 20: Pretsessiya

Giroskop: I=0.01I = 0.01 kg·m², ω=100\omega = 100 rad/s, massa markazi o'qdan 5 cm, M = 0.5 kg. Pretsessiya tezligini toping.

Yechim

τ=Mgd=0.5×10×0.05=0.25\tau = Mgd = 0.5 \times 10 \times 0.05 = 0.25 N·m

L=Iω=0.01×100=1L = I\omega = 0.01 \times 100 = 1 kg·m²/s

Ωp=τL=0.251=0.25 rad/s\Omega_p = \frac{\tau}{L} = \frac{0.25}{1} = 0.25 \text{ rad/s}

Ωp=0.25 rad/s\boxed{\Omega_p = 0.25 \text{ rad/s}}


Masala 21: Ag'darish burchagi

Balandligi 1 m, tayanch kengligi 0.4 m bo'lgan quti. Maksimal og'ish burchagini toping.

Yechim

θmax=arctan(b/2h)=arctan(0.21)=arctan(0.2)\theta_{max} = \arctan\left(\frac{b/2}{h}\right) = \arctan\left(\frac{0.2}{1}\right) = \arctan(0.2)

θmax11.3°\boxed{\theta_{max} \approx 11.3°}


Masala 22: Ish-energiya

Disk tinch holatdan 50 N·m moment bilan 10 rad aylantirildi. Yakuniy burchak tezlikni toping (I=2I = 2 kg·m²).

Yechim

W=τθ=50×10=500W = \tau\theta = 50 \times 10 = 500 J

W=ΔK=12Iω20W = \Delta K = \frac{1}{2}I\omega^2 - 0

ω=2WI=2×5002=500\omega = \sqrt{\frac{2W}{I}} = \sqrt{\frac{2 \times 500}{2}} = \sqrt{500}

ω22.4 rad/s\boxed{\omega \approx 22.4 \text{ rad/s}}


Qiyin (23-30)

Masala 23: Quadcopter inertsiya

Quadcopter ramkasi: 4 ta motor (har biri 50 g) markazdan 15 cm masofada. Markaziy inertsiya momentini toping (ramka massasini hisobga olmang).

Yechim

Har bir motor nuqtaviy massa sifatida:

I=4×mr2=4×0.05×0.152=4×0.05×0.0225I = 4 \times mr^2 = 4 \times 0.05 \times 0.15^2 = 4 \times 0.05 \times 0.0225

I=4×0.001125=0.0045I = 4 \times 0.001125 = 0.0045 kg·m²

I=0.0045 kg\cdotpm2=45 g\cdotpcm2\boxed{I = 0.0045 \text{ kg·m}^2 = 45 \text{ g·cm}^2}


Masala 24: Propeller momenti

Propeller: I=5×105I = 5 \times 10^{-5} kg·m². 0 dan 10000 RPM gacha 0.2 s da yetishi uchun kerakli momentni toping.

Yechim

ω=10000×2π60=10000π30=1000π3\omega = 10000 \times \frac{2\pi}{60} = \frac{10000\pi}{30} = \frac{1000\pi}{3} rad/s

α=ωt=1000π/30.2=5000π3\alpha = \frac{\omega}{t} = \frac{1000\pi/3}{0.2} = \frac{5000\pi}{3} rad/s²

τ=Iα=5×105×5000π3=0.25π3\tau = I\alpha = 5 \times 10^{-5} \times \frac{5000\pi}{3} = \frac{0.25\pi}{3}

τ0.26 N\cdotpm\boxed{\tau \approx 0.26 \text{ N·m}}


Masala 25: Raketa spin stabilizatsiya

Raketa: I=0.5I = 0.5 kg·m², spin tezligi 10 rad/s. 0.1 N·m tashqi moment qancha pretsessiya hosil qiladi?

Yechim

L=Iω=0.5×10=5L = I\omega = 0.5 \times 10 = 5 kg·m²/s

Ωp=τL=0.15=0.02 rad/s=1.15°/s\Omega_p = \frac{\tau}{L} = \frac{0.1}{5} = 0.02 \text{ rad/s} = 1.15°/\text{s}

Ωp=0.02 rad/s1.15°/s\boxed{\Omega_p = 0.02 \text{ rad/s} \approx 1.15°/\text{s}}


Masala 26: Yonilg'i sarfi va inertsiya

Raketa boshlang'ich massasi 10 kg, oxirgi 6 kg. Uzunligi 1 m (bir jinsli silindr). Inertsiya momenti qancha o'zgaradi?

Yechim

Silindr (bo'ylama o'q atrofida): I=12MR2I = \frac{1}{2}MR^2

Massaga proporsional, shuning uchun:

IfIi=MfMi=610=0.6\frac{I_f}{I_i} = \frac{M_f}{M_i} = \frac{6}{10} = 0.6

I 40% kamayadi\boxed{I \text{ 40\% kamayadi}}


Masala 27: Yo-yo dinamikasi

Yo-yo: M = 0.1 kg, R = 0.03 m (disk). Ipdan qo'yib yuborilganda tezlanishni toping.

Yechim

Kuchlar: MgT=MaMg - T = Ma (chiziqli)

Momentlar: TR=Iα=12MR2aRTR = I\alpha = \frac{1}{2}MR^2 \cdot \frac{a}{R}

T=12MaT = \frac{1}{2}Ma

Mg12Ma=MaMg - \frac{1}{2}Ma = Ma

g=32ag = \frac{3}{2}a

a=2g3=2×1036.67 m/s2a = \frac{2g}{3} = \frac{2 \times 10}{3} \approx 6.67 \text{ m/s}^2

a=2g36.67 m/s2\boxed{a = \frac{2g}{3} \approx 6.67 \text{ m/s}^2}


Masala 28: Ikki diskli sistema

Disk 1: I1=0.2I_1 = 0.2 kg·m², ω1=10\omega_1 = 10 rad/s. Disk 2: I2=0.3I_2 = 0.3 kg·m², ω2=0\omega_2 = 0. Birlashganda yakuniy tezlik?

Yechim

Impuls momenti saqlanishi:

I1ω1+I2ω2=(I1+I2)ωfI_1\omega_1 + I_2\omega_2 = (I_1 + I_2)\omega_f

0.2×10+0=0.5×ωf0.2 \times 10 + 0 = 0.5 \times \omega_f

ωf=20.5=4\omega_f = \frac{2}{0.5} = 4 rad/s

ωf=4 rad/s\boxed{\omega_f = 4 \text{ rad/s}}


Masala 29: 3D inertsiya tensori

Quadcopter ramkasi (X konfiguratsiya): 4 ta motor (m = 50 g) koordinatalarda (0.1, 0.1), (-0.1, 0.1), (-0.1, -0.1), (0.1, -0.1) m. IzzI_{zz} ni toping.

Yechim

Z o'qi uchun: Izz=mi(xi2+yi2)I_{zz} = \sum m_i(x_i^2 + y_i^2)

Har bir motor uchun: r2=0.12+0.12=0.02r^2 = 0.1^2 + 0.1^2 = 0.02

Izz=4×0.05×0.02=0.004I_{zz} = 4 \times 0.05 \times 0.02 = 0.004 kg·m²

Izz=0.004 kg\cdotpm2\boxed{I_{zz} = 0.004 \text{ kg·m}^2}


Masala 30: Dron yaw boshqaruvi

Quadcopter: Izz=0.01I_{zz} = 0.01 kg·m². 90° burilish uchun 0.5 s vaqt berilgan. Kerakli momentni toping (tezlanish + sekinlashish bir xil).

Yechim

Yarim vaqt tezlanish, yarim sekinlashish.

θ=90°=π2\theta = 90° = \frac{\pi}{2} rad

Tezlanish fazasi: θ1=12αt12=12α×0.252\theta_1 = \frac{1}{2}\alpha t_1^2 = \frac{1}{2}\alpha \times 0.25^2

Sekinlashish fazasi: θ2=ωmax×0.2512α×0.252\theta_2 = \omega_{max} \times 0.25 - \frac{1}{2}\alpha \times 0.25^2

ωmax=α×0.25\omega_{max} = \alpha \times 0.25

Jami: θ=12α×0.0625+α×0.062512α×0.0625=α×0.0625\theta = \frac{1}{2}\alpha \times 0.0625 + \alpha \times 0.0625 - \frac{1}{2}\alpha \times 0.0625 = \alpha \times 0.0625

π2=α×0.0625\frac{\pi}{2} = \alpha \times 0.0625

α=π2×0.0625=8π\alpha = \frac{\pi}{2 \times 0.0625} = 8\pi rad/s²

τ=Iα=0.01×8π=0.08π\tau = I\alpha = 0.01 \times 8\pi = 0.08\pi

τ0.25 N\cdotpm\boxed{\tau \approx 0.25 \text{ N·m}}


Natijalar Jadvali

DarajaMasalalarMavzular
Boshlang'ich1-10Burchak kinematika, I, τ\tau, K, L
O'rta11-22Massa markazi, dumalanish, muvozanat
Qiyin23-30Dron/raketa dinamikasi, 3D

Jami: 30 masala