Skip to main content

2.2 Dinamika — Masalalar

Jami: 35 ta | Yechim bilan:


Asosiy Masalalar (1-12)

Masala 1 ⭐⭐

5 kg massali jismga 20 N kuch ta'sir etmoqda. Tezlanishni toping.

Yechim

F=maF = ma

a=Fm=205=4a = \frac{F}{m} = \frac{20}{5} = 4 m/s²


Masala 2 ⭐⭐

Avtomobil (1500 kg) 3 m/s² tezlanish bilan harakatlanyapti. Motor kuchini toping (ishqalanishni hisobga olmang).

Yechim

F=ma=1500×3=4500F = ma = 1500 \times 3 = 4500 N = 4.5 kN


Masala 3 ⭐⭐

10 kg jism gorizontal sirtda turibdi. Ishqalanish koeffitsienti μ=0.3\mu = 0.3. Jismni harakatga keltirish uchun minimal kuch?

Yechim

N=mg=10×10=100N = mg = 10 \times 10 = 100 N

fmax=μN=0.3×100=30f_{max} = \mu N = 0.3 \times 100 = 30 N

Minimal kuch: 30 N (statik ishqalanishni yengish uchun)


Masala 4 ⭐⭐

2 kg jism erkin tushmoqda. Havo qarshiligi 5 N. Tezlanishni toping.

Yechim

W=mg=2×10=20W = mg = 2 \times 10 = 20 N (pastga) FD=5F_D = 5 N (yuqoriga)

Fnet=WFD=205=15F_{net} = W - F_D = 20 - 5 = 15 N

a=Fnetm=152=7.5a = \frac{F_{net}}{m} = \frac{15}{2} = 7.5 m/s²


Masala 5 ⭐⭐

Lift 800 kg, unda 70 kg odam turibdi. Lift 2 m/s² bilan yuqoriga ko'tarilmoqda. Arqon tarangligini toping.

Yechim

Umumiy massa: m=800+70=870m = 800 + 70 = 870 kg

Tmg=maT - mg = ma

T=m(g+a)=870(10+2)=870×12=10440T = m(g + a) = 870(10 + 2) = 870 \times 12 = 10440 N ≈ 10.4 kN


Masala 6 ⭐⭐

30° qiya tekislikda 5 kg jism. Ishqalanish koeffitsienti 0.2. Tezlanishni toping.

Yechim

N=mgcos30°=5×10×0.866=43.3N = mg\cos 30° = 5 \times 10 \times 0.866 = 43.3 N

f=μN=0.2×43.3=8.66f = \mu N = 0.2 \times 43.3 = 8.66 N

Fparallel=mgsin30°=5×10×0.5=25F_{parallel} = mg\sin 30° = 5 \times 10 \times 0.5 = 25 N

Fnet=258.66=16.34F_{net} = 25 - 8.66 = 16.34 N

a=Fnetm=16.345=3.27a = \frac{F_{net}}{m} = \frac{16.34}{5} = 3.27 m/s²


Masala 7 ⭐⭐

Ip bilan bog'langan 3 kg va 5 kg jismlar. 3 kg jismga 40 N kuch qo'yilgan. Ip tarangligini toping (ishqalanishsiz).

Yechim

Umumiy tezlanish: a=Fm1+m2=403+5=5a = \frac{F}{m_1 + m_2} = \frac{40}{3 + 5} = 5 m/s²

5 kg jism uchun: T=m2×a=5×5=25T = m_2 \times a = 5 \times 5 = 25 N


Masala 8 ⭐⭐

Robot g'ildiragi 0.1 m radiusli. Motor 2 N·m moment beradi. Robot massasi 10 kg. Tezlanishni toping (ishqalanishsiz).

Yechim

G'ildirak kuchi: F=τr=20.1=20F = \frac{\tau}{r} = \frac{2}{0.1} = 20 N

Tezlanish: a=Fm=2010=2a = \frac{F}{m} = \frac{20}{10} = 2 m/s²


Masala 9 ⭐⭐

1000 kg avtomobil 20 m/s tezlikda ketayotib, 5 s da to'xtadi. Tormoz kuchini toping.

Yechim

a=vv0t=0205=4a = \frac{v - v_0}{t} = \frac{0 - 20}{5} = -4 m/s²

F=ma=1000×4=4000F = ma = 1000 \times 4 = 4000 N = 4 kN


Masala 10 ⭐⭐

500 m radiusli egri yo'lda 30 m/s tezlikda harakatlanayotgan 1200 kg avtomobil. Markazga intilma kuchni toping.

Yechim

Fc=mv2r=1200×900500=1080000500=2160F_c = \frac{mv^2}{r} = \frac{1200 \times 900}{500} = \frac{1080000}{500} = 2160 N


Masala 11 ⭐⭐

Quadcopter massasi 2 kg. Havoda qo'zg'almasdan turishda har bir motor qancha kuch berishi kerak? (4 ta motor)

Yechim

Umumiy ko'tarish kuchi = og'irlik Ftotal=mg=2×10=20F_{total} = mg = 2 \times 10 = 20 N

Har bir motor: Fmotor=204=5F_{motor} = \frac{20}{4} = 5 N


Masala 12 ⭐⭐

Prujina bikrligi k = 500 N/m. 10 cm cho'zilgan. Prujina kuchini va agar 2 kg jism ulangan bo'lsa, tezlanishni toping.

Yechim

F=kx=500×0.1=50F = kx = 500 \times 0.1 = 50 N

a=Fm=502=25a = \frac{F}{m} = \frac{50}{2} = 25 m/s²


O'rtacha Masalalar (13-25)

Masala 13 ⭐⭐⭐

Dron (1.5 kg) vertikal 3 m/s² tezlanish bilan ko'tarilmoqda. Propellerlar umumiy itarish kuchini toping.

Yechim

Fmg=maF - mg = ma

F=m(g+a)=1.5(10+3)=1.5×13=19.5F = m(g + a) = 1.5(10 + 3) = 1.5 \times 13 = 19.5 N


Masala 14 ⭐⭐⭐

Atwood mashinasi: 8 kg va 6 kg jismlar. Tezlanish va ip tarangligini toping.

Yechim

a=(m1m2)gm1+m2=(86)×1014=2014=1.43a = \frac{(m_1 - m_2)g}{m_1 + m_2} = \frac{(8-6) \times 10}{14} = \frac{20}{14} = 1.43 m/s²

T=2m1m2gm1+m2=2×8×6×1014=96014=68.6T = \frac{2m_1 m_2 g}{m_1 + m_2} = \frac{2 \times 8 \times 6 \times 10}{14} = \frac{960}{14} = 68.6 N


Masala 15 ⭐⭐⭐

45° qiya tekislikda 10 kg jismni bir tekisda yuqoriga tortish uchun qanday kuch kerak? μ=0.25\mu = 0.25

Yechim

N=mgcos45°=100×0.707=70.7N = mg\cos 45° = 100 \times 0.707 = 70.7 N

f=μN=0.25×70.7=17.7f = \mu N = 0.25 \times 70.7 = 17.7 N (pastga, harakatga qarshi)

Tekislik bo'ylab gravitatsiya: mgsin45°=70.7mg\sin 45° = 70.7 N (pastga)

Bir tekisda tortish (a=0a = 0): F=mgsin45°+f=70.7+17.7=88.4F = mg\sin 45° + f = 70.7 + 17.7 = 88.4 N


Masala 16 ⭐⭐⭐

60 kg parashyutchi terminal tezlikka erishdi. Havo qarshiligi kuchini va CDA=1.2C_D A = 1.2 m² bo'lsa, terminal tezlikni toping. (ρ=1.2\rho = 1.2 kg/m³)

Yechim

Terminal tezlikda: FD=mg=60×10=600F_D = mg = 60 \times 10 = 600 N

FD=12ρv2CDAF_D = \frac{1}{2}\rho v^2 C_D A

600=12×1.2×v2×1.2600 = \frac{1}{2} \times 1.2 \times v^2 \times 1.2

v2=6000.72=833.3v^2 = \frac{600}{0.72} = 833.3

vt=833.3=28.9v_t = \sqrt{833.3} = 28.9 m/s ≈ 104 km/h


Masala 17 ⭐⭐⭐

Robot (15 kg) 20° qiyalikdan ko'tarilmoqda. Motor kuchi 80 N. Ishqalanish μ=0.1\mu = 0.1. Tezlanishni toping.

Yechim

N=mgcos20°=150×0.94=141N = mg\cos 20° = 150 \times 0.94 = 141 N

f=μN=0.1×141=14.1f = \mu N = 0.1 \times 141 = 14.1 N

Gravitatsiya (pastga): mgsin20°=150×0.342=51.3mg\sin 20° = 150 \times 0.342 = 51.3 N

Fnet=Fmgsin20°f=8051.314.1=14.6F_{net} = F - mg\sin 20° - f = 80 - 51.3 - 14.1 = 14.6 N

a=14.615=0.97a = \frac{14.6}{15} = 0.97 m/s²


Masala 18 ⭐⭐⭐

100 m radiusli egri yo'lda avtomobil (μ=0.7\mu = 0.7) maksimal qanday tezlikda burilishi mumkin?

Yechim

Markazga intilma kuch = ishqalanish kuchi

mv2r=μmg\frac{mv^2}{r} = \mu mg

v2=μgr=0.7×10×100=700v^2 = \mu gr = 0.7 \times 10 \times 100 = 700

vmax=700=26.5v_{max} = \sqrt{700} = 26.5 m/s ≈ 95 km/h


Masala 19 ⭐⭐⭐

3 ta jism ip bilan bog'langan (gorizontal): 2 kg, 3 kg, 5 kg. 2 kg jismga 50 N kuch qo'yildi. Iplar tarangligini toping.

Yechim

Umumiy tezlanish: a=502+3+5=5a = \frac{50}{2+3+5} = 5 m/s²

2-3 orasidagi ip (T1T_1): 3 kg va 5 kg ni tortishi kerak T1=(3+5)×5=40T_1 = (3+5) \times 5 = 40 N

3-5 orasidagi ip (T2T_2): faqat 5 kg ni tortadi T2=5×5=25T_2 = 5 \times 5 = 25 N


Masala 20 ⭐⭐⭐

Prujinada (k = 200 N/m) 0.5 kg jism osilgan. Muvozanat holatidan 5 cm pastga tortib qo'yib yuborildi. Maksimal tezlanishni toping.

Yechim

Maksimal cho'zilishda (5 cm qo'shimcha) maksimal kuch: Fmax=k×xmax=200×0.05=10F_{max} = k \times x_{max} = 200 \times 0.05 = 10 N

Lekin muvozanatda prujina allaqachon cho'zilgan: xeq=mgk=0.5×10200=0.025x_{eq} = \frac{mg}{k} = \frac{0.5 \times 10}{200} = 0.025 m

Maksimal tezlanish (5 cm pastda): Fspring=k(xeq+0.05)=200×0.075=15F_{spring} = k(x_{eq} + 0.05) = 200 \times 0.075 = 15 N Fnet=Fspringmg=155=10F_{net} = F_{spring} - mg = 15 - 5 = 10 N

amax=100.5=20a_{max} = \frac{10}{0.5} = 20 m/s²


Masala 21 ⭐⭐⭐

Quadcopter (2 kg) 30° burilgan holda gorizontal uchmoqda. Propellerlar itarish kuchini va gorizontal tezlanishni toping.

Yechim

Vertikal muvozanat: Fcos30°=mgF\cos 30° = mg F=mgcos30°=200.866=23.1F = \frac{mg}{\cos 30°} = \frac{20}{0.866} = 23.1 N

Gorizontal kuch: Fh=Fsin30°=23.1×0.5=11.55F_h = F\sin 30° = 23.1 \times 0.5 = 11.55 N

Gorizontal tezlanish: ah=Fhm=11.552=5.78a_h = \frac{F_h}{m} = \frac{11.55}{2} = 5.78 m/s²


Masala 22 ⭐⭐⭐

0.5 m uzunlikdagi ipda 1 kg jism konussimon mayatnik sifatida 30° burchak ostida aylanmoqda. Ip tarangligi va aylanish davri?

Yechim

Vertikal: Tcos30°=mgT\cos 30° = mg T=100.866=11.5T = \frac{10}{0.866} = 11.5 N

Gorizontal (markazga intilma): Tsin30°=mv2rT\sin 30° = \frac{mv^2}{r}

Aylanish radiusi: r=Lsin30°=0.5×0.5=0.25r = L\sin 30° = 0.5 \times 0.5 = 0.25 m

11.5×0.5=1×v20.2511.5 \times 0.5 = \frac{1 \times v^2}{0.25} v2=1.44v^2 = 1.44 v=1.2v = 1.2 m/s

Davr: Tperiod=2πrv=2π×0.251.2=1.31T_{period} = \frac{2\pi r}{v} = \frac{2\pi \times 0.25}{1.2} = 1.31 s


Masala 23 ⭐⭐⭐

Raketa (500 kg) vertikal ko'tarilmoqda. Dvigatel 8000 N itarish beradi. 10 s dagi balandlik va tezlik?

Yechim

Fnet=Fmg=80005000=3000F_{net} = F - mg = 8000 - 5000 = 3000 N

a=3000500=6a = \frac{3000}{500} = 6 m/s²

v=at=6×10=60v = at = 6 \times 10 = 60 m/s

h=12at2=0.5×6×100=300h = \frac{1}{2}at^2 = 0.5 \times 6 \times 100 = 300 m


Masala 24 ⭐⭐⭐

Differensial drive robot (10 kg). Chap motor 5 N, o'ng motor 7 N kuch beradi. G'ildiraklar orasidagi masofa 0.4 m. Chiziqli va burchak tezlanishni toping.

Yechim

Umumiy kuch: F=FL+FR=5+7=12F = F_L + F_R = 5 + 7 = 12 N

Chiziqli tezlanish: a=Fm=1210=1.2a = \frac{F}{m} = \frac{12}{10} = 1.2 m/s²

Aylanuvchi moment (massa markaziga nisbatan): τ=(FRFL)×L2=(75)×0.42=0.4\tau = \frac{(F_R - F_L) \times L}{2} = \frac{(7-5) \times 0.4}{2} = 0.4 N·m

Burchak tezlanish (taxminan, I112mL2I \approx \frac{1}{12}mL^2 disk sifatida): I112×10×0.42=0.133I \approx \frac{1}{12} \times 10 \times 0.4^2 = 0.133 kg·m²

α=τI=0.40.133=3\alpha = \frac{\tau}{I} = \frac{0.4}{0.133} = 3 rad/s²


Masala 25 ⭐⭐⭐

Havo sharida (V = 2 m³) 80 kg yuk. Havo zichligi 1.2 kg/m³, geliy 0.17 kg/m³. Vertikal tezlanish?

Yechim

Ko'taruvchi kuch (Arximed): Fb=ρhavo×V×g=1.2×2×10=24F_b = \rho_{havo} \times V \times g = 1.2 \times 2 \times 10 = 24 N

Shar og'irligi: WHe=ρHe×V×g=0.17×2×10=3.4W_{He} = \rho_{He} \times V \times g = 0.17 \times 2 \times 10 = 3.4 N

Yuk og'irligi: Wyuk=80×10=800W_{yuk} = 80 \times 10 = 800 N

Jami og'irlik: W=3.4+800=803.4W = 3.4 + 800 = 803.4 N

Fnet=FbW=24803.4=779.4F_{net} = F_b - W = 24 - 803.4 = -779.4 N (pastga)

Umumiy massa: m=0.34+80=80.34m = 0.34 + 80 = 80.34 kg

a=779.480.34=9.7a = \frac{-779.4}{80.34} = -9.7 m/s² (tushadi)

Shar juda kichik — ko'tara olmaydi!


Murakkab Masalalar (26-35)

Masala 26 ⭐⭐⭐⭐

Quadcopter (m = 2 kg, I = 0.05 kg·m²) roll burchagi 20° ga o'zgarishi kerak. Propellerlar orasidagi masofa 0.4 m. Tezlik farqi qancha bo'lishi kerak agar 0.5 s da burilishi kerak bo'lsa?

Yechim

Burchak tezlanish (20° = 0.35 rad, 0.5 s da): θ=12αt2\theta = \frac{1}{2}\alpha t^2 α=2θt2=2×0.350.25=2.8\alpha = \frac{2\theta}{t^2} = \frac{2 \times 0.35}{0.25} = 2.8 rad/s²

Kerakli moment: τ=Iα=0.05×2.8=0.14\tau = I\alpha = 0.05 \times 2.8 = 0.14 N·m

Kuch farqi (τ=ΔF×d/2\tau = \Delta F \times d/2, d = 0.4 m): ΔF=2τd=2×0.140.4=0.7\Delta F = \frac{2\tau}{d} = \frac{2 \times 0.14}{0.4} = 0.7 N


Masala 27 ⭐⭐⭐⭐

Raketa massasi vaqt bo'yicha: m(t)=10005tm(t) = 1000 - 5t kg. Itarish kuchi doimiy F = 15000 N. t = 100 s dagi tezlanish?

Yechim

t=100t = 100 s da: m=1000500=500m = 1000 - 500 = 500 kg

a(t)=Fm(t)gm(t)=15000500×10500=10000500=20a(t) = \frac{F - m(t)g}{m(t)} = \frac{15000 - 500 \times 10}{500} = \frac{10000}{500} = 20 m/s²


Masala 28 ⭐⭐⭐⭐

Robot qo'li (2 bo'g'inli) vertikal tekislikda. L1=0.5L_1 = 0.5 m, m1=2m_1 = 2 kg, L2=0.3L_2 = 0.3 m, m2=1m_2 = 1 kg. Gorizontal holatda (θ1=θ2=0\theta_1 = \theta_2 = 0) birinchi bo'g'in motoriga kerak moment?

Yechim

Birinchi bo'g'in massa markazi: L1/2=0.25L_1/2 = 0.25 m Ikkinchi bo'g'in massa markazi: L1+L2/2=0.65L_1 + L_2/2 = 0.65 m

Gravitatsiya momentlari (birinchi motor atrofida): τ1=m1g×(L1/2)=2×10×0.25=5\tau_1 = m_1 g \times (L_1/2) = 2 \times 10 \times 0.25 = 5 N·m

τ2=m2g×(L1+L2/2)=1×10×0.65=6.5\tau_2 = m_2 g \times (L_1 + L_2/2) = 1 \times 10 \times 0.65 = 6.5 N·m

Jami: τtotal=5+6.5=11.5\tau_{total} = 5 + 6.5 = 11.5 N·m


Masala 29 ⭐⭐⭐⭐

Yer sun'iy yo'ldoshi 400 km balandlikda. Orbital tezlik va markazga intilma tezlanish? (Yer R = 6371 km, g = 9.81 m/s²)

Yechim

Orbital radius: r=6371+400=6771r = 6371 + 400 = 6771 km

Gravitatsiya bu balandlikda: g=g×(Rr)2=9.81×(63716771)2=9.81×0.885=8.68g' = g \times (\frac{R}{r})^2 = 9.81 \times (\frac{6371}{6771})^2 = 9.81 \times 0.885 = 8.68 m/s²

Orbital tezlik: v2r=g\frac{v^2}{r} = g' v=g×r=8.68×6.771×106=7670v = \sqrt{g' \times r} = \sqrt{8.68 \times 6.771 \times 10^6} = 7670 m/s

Markazga intilma tezlanish = g=8.68g' = 8.68 m/s²


Masala 30 ⭐⭐⭐⭐

Avtomobil (1500 kg) 30° bankli yo'lda 25 m/s tezlikda burilmoqda. Yo'l radiusini toping (ishqalanishsiz).

Yechim

Bankli yo'lda ishqalanishsiz: tanθ=v2rg\tan\theta = \frac{v^2}{rg}

r=v2gtanθ=62510×0.577=6255.77=108r = \frac{v^2}{g\tan\theta} = \frac{625}{10 \times 0.577} = \frac{625}{5.77} = 108 m


Masala 31 ⭐⭐⭐⭐

Shar (m = 0.5 kg, r = 0.1 m) qiya tekislikdan (30°) dumalab tushmoqda. Tezlanishni toping. (I=25mr2I = \frac{2}{5}mr^2)

Yechim

Dumalashda siljish + aylanish: mgsinθ=ma+Iαr=ma+Ia/rr=ma(1+Imr2)mg\sin\theta = ma + \frac{I\alpha}{r} = ma + \frac{I \cdot a/r}{r} = ma(1 + \frac{I}{mr^2})

mgsinθ=ma(1+25)mg\sin\theta = ma(1 + \frac{2}{5})

a=gsin30°1.4=10×0.51.4=3.57a = \frac{g\sin 30°}{1.4} = \frac{10 \times 0.5}{1.4} = 3.57 m/s²

(Sirpanib tushganda: a=gsin30°=5a = g\sin 30° = 5 m/s² — tezroq)


Masala 32 ⭐⭐⭐⭐

Quadcopter 4 ta propeller bilan. Har biri F itarish va τ\tau reaktiv moment beradi. Yaw burchak tezlanish 2 rad/s² bo'lishi uchun (I = 0.1 kg·m²), diagonal propellerlar qanday farq bilan aylanishi kerak?

Yechim

Yaw momenti: τyaw=Iα=0.1×2=0.2\tau_{yaw} = I\alpha = 0.1 \times 2 = 0.2 N·m

Quadcopter'da diagonal propellerlar bir xil yo'nalishda aylanadi. 1-3 soat strelkasi bo'yicha, 2-4 soat strelkasiga qarshi.

Yaw uchun: τyaw=2(τ1τ2)\tau_{yaw} = 2(\tau_1 - \tau_2) (har bir juft)

Δτ=0.22=0.1\Delta\tau = \frac{0.2}{2} = 0.1 N·m farq kerak


Masala 33 ⭐⭐⭐⭐

Magnit levitatsiya poezdi (500000 kg) 3 m/s² bilan tezlanmoqda. Havo qarshiligi FD=0.5v2F_D = 0.5v^2 N. 100 m/s dagi motor kuchi?

Yechim

v=100v = 100 m/s da: FD=0.5×10000=5000F_D = 0.5 \times 10000 = 5000 N

FFD=maF - F_D = ma F=ma+FD=500000×3+5000=1505000F = ma + F_D = 500000 \times 3 + 5000 = 1505000 N = 1.505 MN


Masala 34 ⭐⭐⭐⭐

Kosmik kemada (massa M = 10000 kg) astronavt (m = 80 kg) 2 m/s tezlik bilan sakradi. Kema tezligi qanday o'zgaradi?

Yechim

Impuls saqlanishi (umumiy boshlang'ich impuls = 0): 0=mvastronavt+Mvkema0 = mv_{astronavt} + Mv_{kema}

vkema=m×vM=80×210000=0.016v_{kema} = -\frac{m \times v}{M} = -\frac{80 \times 2}{10000} = -0.016 m/s

Kema teskari yo'nalishda 0.016 m/s = 1.6 cm/s tezlik oladi.


Masala 35 ⭐⭐⭐⭐

Hexacopter (6 motor) massasi 5 kg. Bir motor buzildi. Qolgan 5 motor qanday kuch berishi kerak va dron barqaror qola oladimi?

Yechim

Normal holatda har bir motor: F=mg6=506=8.33F = \frac{mg}{6} = \frac{50}{6} = 8.33 N

Bir motor buzilganda:

  • Ko'tarish uchun: 5F=mg5F' = mg, F=10F' = 10 N har biri
  • Lekin muvozanat buziladi!

Buzilgan motor qarama-qarshisidagi motor ham o'chirilishi kerak (yoki kamaytirilishi):

  • 4 ta motor bilan: F=504=12.5F'' = \frac{50}{4} = 12.5 N

Dron barqaror qolishi qiyin — avtopilot kompensatsiya algoritmi kerak.


✅ Tekshirish Ro'yxati

  • 1-12: Asosiy Nyuton qonunlari
  • 13-25: O'rtacha masalalar
  • 26-35: Murakkab masalalar

Keyingi Qadam

🔬 Amaliyot — Python simulyatsiya!