Skip to main content

3.1 Elektr Asoslari — Nazariya

Hafta: 1 | Masalalar: 30 | Qiyinlik: ⭐⭐


Kirish

Elektronika — robotika, dronlar va raketalarning "asab tizimi". Bu bo'limda elektr zanjirlarining asoslarini o'rganamiz.


1. Asosiy Kattaliklar

Kuchlanish (Voltage)

Kuchlanish (V) — elektr potensiallar farqi, elektronlarni harakatga keltiruvchi "bosim".

V=WQV = \frac{W}{Q}
  • VV — kuchlanish (Volt)
  • WW — energiya (Joule)
  • QQ — zaryad (Coulomb)
O'xshatish

Kuchlanish = suv quvuridagi bosim farqi

Tok (Current)

Tok (I) — zaryadning oqimi, sekundiga o'tgan zaryad miqdori.

I=Qt=dQdtI = \frac{Q}{t} = \frac{dQ}{dt}
  • II — tok (Amper)
  • 1 A = 1 Kulon/sekund

Qarshilik (Resistance)

Qarshilik (R) — materialning tokka qarshiligi.

R=ρLAR = \rho \frac{L}{A}
  • ρ\rho — solishtirma qarshilik (Ω·m)
  • LL — uzunlik
  • AA — kesim yuza

2. Ohm Qonuni

Asosiy munosabat:

V=IRV = I \cdot R

Yoki:

I=VR,R=VII = \frac{V}{R}, \quad R = \frac{V}{I}

Quvvat

P=VI=I2R=V2RP = V \cdot I = I^2 R = \frac{V^2}{R}
  • PP — quvvat (Watt)

3. Kirchhoff Qonunlari

Tok Qonuni (KCL)

Tugunga kirgan toklar yig'indisi = chiqqan toklar yig'indisi.

Iin=Iout\sum I_{in} = \sum I_{out}

Yoki: I=0\sum I = 0 (kirganlar +, chiqqanlar -)

Kuchlanish Qonuni (KVL)

Yopiq konturda kuchlanishlar yig'indisi = 0.

V=0\sum V = 0

4. Ketma-ket va Parallel Ulanish

Qarshiliklar

Ketma-ket:

Req=R1+R2+R3+R_{eq} = R_1 + R_2 + R_3 + \ldots

Parallel:

1Req=1R1+1R2+1R3+\frac{1}{R_{eq}} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} + \frac{1}{R_3} + \ldots

Ikki qarshilik uchun:

Req=R1R2R1+R2R_{eq} = \frac{R_1 \cdot R_2}{R_1 + R_2}

Kondensatorlar

Ketma-ket:

1Ceq=1C1+1C2\frac{1}{C_{eq}} = \frac{1}{C_1} + \frac{1}{C_2}

Parallel:

Ceq=C1+C2C_{eq} = C_1 + C_2

Induktorlar

Qarshiliklar kabi (ketma-ketda qo'shiladi).


5. Kondensator va Induktor

Kondensator

Energiya saqlovchi (elektr maydonida):

Q=CVQ = C \cdot V i=CdVdti = C \frac{dV}{dt}

Energiya:

E=12CV2E = \frac{1}{2}CV^2

Induktor

Energiya saqlovchi (magnit maydonida):

V=LdidtV = L \frac{di}{dt}

Energiya:

E=12LI2E = \frac{1}{2}LI^2

6. RC va RL Zanjirlar

RC Zanjir

Zaryadlanish:

VC(t)=Vs(1et/τ)V_C(t) = V_s(1 - e^{-t/\tau})

Razryadlanish:

VC(t)=V0et/τV_C(t) = V_0 e^{-t/\tau}

Vaqt konstantasi:

τ=RC\tau = R \cdot C

RL Zanjir

I(t)=Imax(1et/τ)I(t) = I_{max}(1 - e^{-t/\tau}) τ=LR\tau = \frac{L}{R}

7. Sensorlar uchun Kuchlanish Bo'lgich

Vout=VinR2R1+R2V_{out} = V_{in} \cdot \frac{R_2}{R_1 + R_2}

Qo'llanilishi

  • Batareya kuchlanishini o'lchash (ADC uchun)
  • Sensor signallarini moslashtirish
  • Reference voltage yaratish

8. Robotikada Qo'llanilish

Motor Driver

  • H-bridge: yo'nalish va tezlik
  • PWM: analog kuchlanish modulyatsiyasi

Sensor Interfacing

  • Analog sensorlar → ADC
  • Pull-up/pull-down rezistorlar
  • RC filtrlar

Power Distribution

  • Voltage regulator
  • Batareya monitoring
  • Quvvat boshqarish

Xulosa

TushunchaFormulaBirlik
Ohm qonuniV=IRV = IRV, A, Ω
QuvvatP=VIP = VIW
Ketma-ket RR=R1+R2R = R_1 + R_2Ω
Parallel RR=R1R2R1+R2R = \frac{R_1R_2}{R_1+R_2}Ω
RC vaqtτ=RC\tau = RCs
Kondensator EE=12CV2E = \frac{1}{2}CV^2J

Keyingi Qadam

📝 Masalalar — 30 ta masala yeching!