Skip to main content

6.1 Robot Kinematikasi — Nazariya

Hafta: 2 | Masalalar: 25 | Qiyinlik: ⭐⭐⭐


Kirish

Robot kinematikasi — robotning geometrik harakatini o'rganadi. Motorlar qancha aylansa, robot qo'li qayerga yetadi?


1. Asosiy Tushunchalar

Darajalar Erkinligi (DOF)

DOF (Degrees of Freedom) — robot mustaqil harakat qila oladigan yo'nalishlar soni.

  • 6 DOF — to'liq fazoviy harakat (3 translatsiya + 3 rotatsiya)
  • 3 DOF — tekislikda harakat

Bo'g'in Turlari

TuriBelgiDOFMisol
RevoluteR1Aylanish
PrismaticP1Siljish
SphericalS3Sharli

Kinematika Turlari

  • Forward (To'g'ri): Bo'g'in burchaklari → End effector pozitsiyasi
  • Inverse (Teskari): End effector pozitsiyasi → Bo'g'in burchaklari

2. 2D Robot Qo'li (2-DOF)

Geometriya

      L₂
●-----● End Effector (x, y)
/θ₂
/
●-----● Joint 2
\θ₁ L₁
\
● Base (0, 0)

Forward Kinematika

x=L1cosθ1+L2cos(θ1+θ2)x = L_1\cos\theta_1 + L_2\cos(\theta_1 + \theta_2) y=L1sinθ1+L2sin(θ1+θ2)y = L_1\sin\theta_1 + L_2\sin(\theta_1 + \theta_2)

Inverse Kinematika

Maqsad: (x,y)(x, y) berilgan, θ1,θ2\theta_1, \theta_2 topish.

1-qadam: θ2\theta_2 ni toping (cosine qoidasi):

cosθ2=x2+y2L12L222L1L2\cos\theta_2 = \frac{x^2 + y^2 - L_1^2 - L_2^2}{2L_1L_2} θ2=±arccos(x2+y2L12L222L1L2)\theta_2 = \pm\arccos\left(\frac{x^2 + y^2 - L_1^2 - L_2^2}{2L_1L_2}\right)

2-qadam: θ1\theta_1 ni toping:

θ1=arctan2(y,x)arctan2(L2sinθ2,L1+L2cosθ2)\theta_1 = \arctan2(y, x) - \arctan2(L_2\sin\theta_2, L_1 + L_2\cos\theta_2)
Ikki Yechim

θ2\theta_2 uchun ++ yoki - — bu "tirsak yuqorida" yoki "tirsak pastda" konfiguratsiya.


3. Denavit-Hartenberg (DH) Parametrlari

Robotning har bir bo'g'inini 4 ta parametr bilan ifodalash:

ParametrBelgiTa'rif
Link uzunligiaia_ixi1x_{i-1} bo'ylab masofa
Link twistαi\alpha_ixi1x_{i-1} atrofida burchak
Link offsetdid_iziz_i bo'ylab masofa
Joint burchakθi\theta_iziz_i atrofida burchak

Transformatsiya Matritsasi

Tii1=[cosθisinθicosαisinθisinαiaicosθisinθicosθicosαicosθisinαiaisinθi0sinαicosαidi0001]T_i^{i-1} = \begin{bmatrix} \cos\theta_i & -\sin\theta_i\cos\alpha_i & \sin\theta_i\sin\alpha_i & a_i\cos\theta_i \\ \sin\theta_i & \cos\theta_i\cos\alpha_i & -\cos\theta_i\sin\alpha_i & a_i\sin\theta_i \\ 0 & \sin\alpha_i & \cos\alpha_i & d_i \\ 0 & 0 & 0 & 1 \end{bmatrix}

Umumiy Transformatsiya

Tn0=T10T21T32Tnn1T_n^0 = T_1^0 \cdot T_2^1 \cdot T_3^2 \cdots T_n^{n-1}

4. Jacobian Matritsasi

Tezliklar orasidagi bog'lanish:

x˙=J(q)q˙\dot{\mathbf{x}} = J(\mathbf{q}) \cdot \dot{\mathbf{q}}
  • x˙\dot{\mathbf{x}} — end effector tezligi (linear + angular)
  • q˙\dot{\mathbf{q}} — bo'g'in tezliklari
  • JJ — Jacobian matritsa

2-DOF uchun Jacobian

J=[L1sinθ1L2sin(θ1+θ2)L2sin(θ1+θ2)L1cosθ1+L2cos(θ1+θ2)L2cos(θ1+θ2)]J = \begin{bmatrix} -L_1\sin\theta_1 - L_2\sin(\theta_1+\theta_2) & -L_2\sin(\theta_1+\theta_2) \\ L_1\cos\theta_1 + L_2\cos(\theta_1+\theta_2) & L_2\cos(\theta_1+\theta_2) \end{bmatrix}

Singularlik

det(J)=0\det(J) = 0 bo'lganda — singularlik. Robot bu holatda ba'zi yo'nalishlarda harakat qila olmaydi.


5. Workspace (Ish Hududi)

Robot yeta oladigan barcha nuqtalar to'plami.

Reachable Workspace

End effector yeta oladigan barcha nuqtalar.

Dexterous Workspace

End effector istalgan orientatsiyada yeta oladigan nuqtalar.

2-DOF uchun

L1L2rL1+L2|L_1 - L_2| \leq r \leq L_1 + L_2

6. Trajectory Planning

Point-to-Point

Boshlang'ich va oxirgi nuqta berilgan:

Cubic polynomial:

θ(t)=a0+a1t+a2t2+a3t3\theta(t) = a_0 + a_1 t + a_2 t^2 + a_3 t^3

Chegaralar: θ(0)=θ0\theta(0) = \theta_0, θ(T)=θf\theta(T) = \theta_f, θ˙(0)=0\dot{\theta}(0) = 0, θ˙(T)=0\dot{\theta}(T) = 0

Linear Interpolation with Parabolic Blends (LSPB)

Tezlanish va sekinlashish bilan tekis harakat.


7. Differential Drive Robot

Mobil robot (2 g'ildirak + castor):

Kinematika

v=vR+vL2v = \frac{v_R + v_L}{2} ω=vRvLL\omega = \frac{v_R - v_L}{L}
  • vv — linear tezlik
  • ω\omega — burchak tezlik
  • LL — g'ildiraklar orasidagi masofa

Inverse

vR=v+ωL2v_R = v + \frac{\omega L}{2} vL=vωL2v_L = v - \frac{\omega L}{2}

8. Odometriya

G'ildirak aylanishidan pozitsiyani hisoblash:

Δs=ΔsR+ΔsL2\Delta s = \frac{\Delta s_R + \Delta s_L}{2} Δθ=ΔsRΔsLL\Delta \theta = \frac{\Delta s_R - \Delta s_L}{L} xnew=x+Δscos(θ+Δθ2)x_{new} = x + \Delta s \cdot \cos\left(\theta + \frac{\Delta\theta}{2}\right) ynew=y+Δssin(θ+Δθ2)y_{new} = y + \Delta s \cdot \sin\left(\theta + \frac{\Delta\theta}{2}\right)

Xulosa

TushunchaFormula/Ta'rif
Forward Kinematikaθ(x,y)\theta \to (x, y)
Inverse Kinematika(x,y)θ(x, y) \to \theta
Jacobianx˙=Jq˙\dot{x} = J\dot{q}
Diff Drivev=(vR+vL)/2v = (v_R + v_L)/2
OdometriyaEncoder → pozitsiya

Keyingi Qadam

📝 Masalalar — 25 ta masala yeching!