6.1 Robot Kinematikasi — Nazariya
Hafta: 2 | Masalalar: 25 | Qiyinlik: ⭐⭐⭐
Kirish
Robot kinematikasi — robotning geometrik harakatini o'rganadi. Motorlar qancha aylansa, robot qo'li qayerga yetadi?
1. Asosiy Tushunchalar
Darajalar Erkinligi (DOF)
DOF (Degrees of Freedom) — robot mustaqil harakat qila oladigan yo'nalishlar soni.
- 6 DOF — to'liq fazoviy harakat (3 translatsiya + 3 rotatsiya)
- 3 DOF — tekislikda harakat
Bo'g'in Turlari
| Turi | Belgi | DOF | Misol |
|---|
| Revolute | R | 1 | Aylanish |
| Prismatic | P | 1 | Siljish |
| Spherical | S | 3 | Sharli |
Kinematika Turlari
- Forward (To'g'ri): Bo'g'in burchaklari → End effector pozitsiyasi
- Inverse (Teskari): End effector pozitsiyasi → Bo'g'in burchaklari
2. 2D Robot Qo'li (2-DOF)
Geometriya
L₂
●-----● End Effector (x, y)
/θ₂
/
●-----● Joint 2
\θ₁ L₁
\
● Base (0, 0)
Forward Kinematika
x=L1cosθ1+L2cos(θ1+θ2)
y=L1sinθ1+L2sin(θ1+θ2)
Inverse Kinematika
Maqsad: (x,y) berilgan, θ1,θ2 topish.
1-qadam: θ2 ni toping (cosine qoidasi):
cosθ2=2L1L2x2+y2−L12−L22
θ2=±arccos(2L1L2x2+y2−L12−L22)
2-qadam: θ1 ni toping:
θ1=arctan2(y,x)−arctan2(L2sinθ2,L1+L2cosθ2)
θ2 uchun + yoki − — bu "tirsak yuqorida" yoki "tirsak pastda" konfiguratsiya.
3. Denavit-Hartenberg (DH) Parametrlari
Robotning har bir bo'g'inini 4 ta parametr bilan ifodalash:
| Parametr | Belgi | Ta'rif |
|---|
| Link uzunligi | ai | xi−1 bo'ylab masofa |
| Link twist | αi | xi−1 atrofida burchak |
| Link offset | di | zi bo'ylab masofa |
| Joint burchak | θi | zi atrofida burchak |
Tii−1=cosθisinθi00−sinθicosαicosθicosαisinαi0sinθisinαi−cosθisinαicosαi0aicosθiaisinθidi1
Tn0=T10⋅T21⋅T32⋯Tnn−1
4. Jacobian Matritsasi
Tezliklar orasidagi bog'lanish:
x˙=J(q)⋅q˙
- x˙ — end effector tezligi (linear + angular)
- q˙ — bo'g'in tezliklari
- J — Jacobian matritsa
2-DOF uchun Jacobian
J=[−L1sinθ1−L2sin(θ1+θ2)L1cosθ1+L2cos(θ1+θ2)−L2sin(θ1+θ2)L2cos(θ1+θ2)]
Singularlik
det(J)=0 bo'lganda — singularlik. Robot bu holatda ba'zi yo'nalishlarda harakat qila olmaydi.
5. Workspace (Ish Hududi)
Robot yeta oladigan barcha nuqtalar to'plami.
Reachable Workspace
End effector yeta oladigan barcha nuqtalar.
Dexterous Workspace
End effector istalgan orientatsiyada yeta oladigan nuqtalar.
2-DOF uchun
∣L1−L2∣≤r≤L1+L2
6. Trajectory Planning
Point-to-Point
Boshlang'ich va oxirgi nuqta berilgan:
Cubic polynomial:
θ(t)=a0+a1t+a2t2+a3t3
Chegaralar: θ(0)=θ0, θ(T)=θf, θ˙(0)=0, θ˙(T)=0
Linear Interpolation with Parabolic Blends (LSPB)
Tezlanish va sekinlashish bilan tekis harakat.
7. Differential Drive Robot
Mobil robot (2 g'ildirak + castor):
Kinematika
v=2vR+vL
ω=LvR−vL
- v — linear tezlik
- ω — burchak tezlik
- L — g'ildiraklar orasidagi masofa
Inverse
vR=v+2ωL
vL=v−2ωL
8. Odometriya
G'ildirak aylanishidan pozitsiyani hisoblash:
Δs=2ΔsR+ΔsL
Δθ=LΔsR−ΔsL
xnew=x+Δs⋅cos(θ+2Δθ)
ynew=y+Δs⋅sin(θ+2Δθ)
Xulosa
| Tushuncha | Formula/Ta'rif |
|---|
| Forward Kinematika | θ→(x,y) |
| Inverse Kinematika | (x,y)→θ |
| Jacobian | x˙=Jq˙ |
| Diff Drive | v=(vR+vL)/2 |
| Odometriya | Encoder → pozitsiya |
Keyingi Qadam
📝 Masalalar — 25 ta masala yeching!