8.1 Raketa Asoslari — Nazariya
Hafta: 3 | Masalalar: 25 | Qiyinlik: ⭐⭐⭐⭐
Kirish
Raketatexnika — kosmosga yo'l. Tsiolkovsky tenglamasidan boshlab, orbital mexanikagacha.
1. Raketa Prinsipi
Nyuton III Qonuni
Gaz orqaga — raketa oldinga.
Thrust (Itarish Kuchi)
- — massa oqimi (kg/s)
- — exhaust tezligi
- — nozzle exit bosimi
- — atmosfera bosimi
- — exit yuza
Vakuumda:
2. Tsiolkovsky Tenglamasi
Raketa asosiy tenglamasi:
- — boshlang'ich massa
- — yakuniy massa (yonilg'isiz)
- — effective exhaust velocity
- — specific impulse (s)
Mass Ratio
Payload Fraction
3. Specific Impulse ()
Yonilg'i samaradorligi o'lchovi:
| Yonilg'i | (s) | (m/s) |
|---|---|---|
| Solid | 250-280 | 2450-2750 |
| Kerosene/LOX | 300-350 | 2940-3430 |
| LH2/LOX | 420-450 | 4120-4410 |
| Ion engine | 1500-5000 | 14700-49000 |
4. Gravitatsiya Ta'siri
Gravity Loss
Tez yonish — kam yo'qotish.
Ko'tarish bilan
Trajectory Optimization
- Gravity turn — samarali traektoriya
- Vertikal boshlash, sekin gorizontalga
5. Ko'p Bosqichli Raketalar
Nima uchun?
Bir bosqichli raketa samarasiz — bo'sh tanklar tortib yuradi.
Staging Tenglamasi
Optimal Staging
Teng har bir bosqichda (taxminan).
6. Orbital Mexanika Asoslari
Orbital Tezlik
Aylanali orbit:
Yer yuzasida (LEO, 200 km):
Qochish Tezligi
Yerdan: km/s
Delta-V Budget
| Manzil | (km/s) |
|---|---|
| LEO | ~9.4 |
| GTO | ~12.5 |
| Moon | ~15 |
| Mars | ~18 |
7. Aerodinamik Qarshilik
Drag
Max-Q
Maksimal dinamik bosim — eng xavfli nuqta.
8. Guidance, Navigation, Control (GNC)
Guidance
Traektoriyani hisoblash.
Navigation
Hozirgi holatni aniqlash (IMU, GPS, star tracker).
Control
Yo'nalishni sozlash:
- Gimbal: Motor burchagini o'zgartirish
- Fins: Aerodinamik
- RCS: Reaction Control System
9. Stability
Static Stability
- CP — Center of Pressure
- CG — Center of Gravity
Active Control
Gyroscope + computer → gimbal adjustment
10. Model Raketa Parametrlari
Hobby rockets
| Klass | Impulse (Ns) |
|---|---|
| A | 1.26-2.5 |
| B | 2.5-5 |
| C | 5-10 |
| D | 10-20 |
| E | 20-40 |
| F | 40-80 |
Altitude Estimation
(Drag e'tiborga olinmagan)
Xulosa
| Tushuncha | Formula |
|---|---|
| Tsiolkovsky | |
| Specific Impulse | |
| Orbital velocity | |
| Escape velocity | |
| Thrust |
Keyingi Qadam
📝 Masalalar — 25 ta masala yeching!